เพลงชาติไทยและเพลงสรรเสริญพระบารมี: ประวัติศาสตร์การเมืองและดนตรีของสองบทเพลงประจำแผ่นดิน

ไม่มีบทเพลงใดที่คนไทยได้ยินบ่อยครั้งในชีวิตเท่าสองเพลงนี้ เพลงชาติไทย ที่ดังทั่วแผ่นดินวันละสองครั้ง และ เพลงสรรเสริญพระบารมี ที่บรรเลงในโรงมหรสพและพระราชพิธีทั้งปวง ทั้งสองคือ "เสียงประจำแผ่นดิน" ที่คนส่วนใหญ่ร้องได้ตั้งแต่จำความ ทว่าน้อยคนรู้ว่าเบื้องหลังทำนองอันคุ้นเคยคือประวัติศาสตร์การเมืองที่เข้มข้นที่สุดช่วงหนึ่งของสยาม การช่วงชิงความหมายของ "ชาติ" ผ่านตัวโน้ต และเรื่องราวของนักดนตรีที่ฝากผลงานไว้กับแผ่นดินตลอดกาล บทความนี้จะพาสำรวจกำเนิดและวิวัฒนาการของสองบทเพลงนี้อย่างเป็นระบบ

เพลงสรรเสริญพระบารมี: เสียงแทนองค์พระมหากษัตริย์

ธรรมเนียมเพลงประจำพระมหากษัตริย์ (royal anthem) เข้าสู่สยามพร้อมกระแสตะวันตกกลางศตวรรษที่ 19 เมื่อกองทหารสยามยุคใหม่ต้องมีเพลงเกียรติยศบรรเลงรับเสด็จตามแบบสากล ราชสำนักสยามทดลองใช้เพลงหลายฉบับตั้งแต่ปลายรัชกาลที่ 4 กระทั่งในรัชกาลที่ 5 จึงตกผลึกเป็นเพลงสรรเสริญพระบารมีฉบับที่ใช้สืบมา ทำนองหลักที่เราได้ยินทุกวันนี้เรียบเรียงขึ้นราว พ.ศ. 2431 โดยมีบันทึกเชื่อมโยงถึงนักดนตรีชาวรัสเซีย ปิออตร์ ชูรอฟสกี ผู้ประพันธ์ทำนองถวาย และครูดนตรีฝรั่งประจำราชสำนักร่วมขัดเกลาเรียบเรียงสำหรับแตรวง ส่วน เนื้อร้องฉบับมาตรฐานคือพระนิพนธ์ของสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ที่ทรงเกลาให้ถ้อยคำสง่างามรับกับทำนองอย่างสมบูรณ์ "ข้าวรพุทธเจ้า เอามโนและศิระกราน" กลายเป็นวรรคทองที่คนไทยทุกคนจดจำ

ตลอดสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เพลงสรรเสริญพระบารมีทำหน้าที่เป็นเพลงประจำชาติโดยพฤตินัย เพราะในระบอบนั้น พระมหากษัตริย์กับชาติคือสิ่งเดียวกัน เพลงถูกบรรเลงเปิดปิดงานมหรสพ โรงภาพยนตร์ และพิธีการทั้งปวง ธรรมเนียมยืนตรงเคารพในโรงภาพยนตร์ที่ยังปฏิบัติถึงปัจจุบันคือมรดกตรงจากยุคนี้

2475: ชาติใหม่ต้องการเพลงใหม่

การปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครอง 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 เปลี่ยนนิยามของชาติ จากชาติที่รวมศูนย์ที่พระมหากษัตริย์ สู่ชาติของประชาชนตามระบอบรัฐธรรมนูญ คณะราษฎรตระหนักว่าระบอบใหม่ต้องการสัญลักษณ์ใหม่ และหนึ่งในนั้นคือ เพลงชาติ ที่แยกจากเพลงสรรเสริญพระบารมี ภารกิจแต่งทำนองตกแก่ พระเจนดุริยางค์ (ปิติ วาทยะกร) นายดนตรีเอกของแผ่นดิน บุตรครูดนตรีเชื้อสายเยอรมัน-อเมริกันที่เกิดและเติบโตในสยาม ผู้วางรากฐานวงดุริยางค์สากลของไทย ตามบันทึกของท่านเอง ท่านได้รับการทาบทามให้แต่งทำนองเพลงชาติในบรรยากาศเร่งด่วนหลังการปฏิวัติ และทำนองที่ท่านประพันธ์ขึ้นด้วยความประณีตแบบนักวิชาการดนตรีก็คือทำนองเพลงชาติที่ใช้มาจนทุกวันนี้ โดยแทบไม่เปลี่ยนแปลงเลยตลอดเกือบศตวรรษ

เนื้อร้องยุคแรกเป็นผลงานของขุนวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์) ขึ้นต้นว่า "แผ่นดินสยามนามประเทืองว่าเมืองทอง" ใช้ควบคู่กับฉบับแก้ไขเพิ่มเติมอยู่หลายปีในนาม เพลงชาติสยาม

2482: เปลี่ยนชื่อประเทศ เปลี่ยนเนื้อเพลง

จุดเปลี่ยนใหญ่มาถึงในยุครัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม เมื่อรัฐนิยมฉบับแรกประกาศเปลี่ยนชื่อประเทศจาก "สยาม" เป็น "ไทย" ใน พ.ศ. 2482 เนื้อเพลงชาติที่ขึ้นต้นด้วยคำว่าสยามจึงใช้ต่อไม่ได้ รัฐบาลจัดประกวดเนื้อร้องใหม่ทั่วประเทศ ผลงานชนะเลิศคือบทประพันธ์ของ พันเอกหลวงสารานุประพันธ์ (นวล ปาจิณพยัคฆ์) ในนามกองทัพบก นั่นคือเนื้อร้อง "ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย" ที่คนไทยร้องกันทุกเช้าเย็นมาจนปัจจุบัน เนื้อร้องใหม่นี้สั้น กระชับ ปลุกใจ สอดคล้องกับอุดมการณ์ชาตินิยมเข้มข้นของยุคสงคราม และรัฐบาลก็ประกาศระเบียบเคารพธงชาติพร้อมเพลงชาติเวลา 08.00 น. และ 18.00 น. อันเป็นจังหวะชีวิตประจำวันของชาติที่ดำเนินมาแปดสิบกว่าปี

เมื่อเทียบสองฉบับจะเห็นการเมืองในถ้อยคำชัดเจน ฉบับสยามพรรณนาแผ่นดินทองอันอุดม ฉบับไทยประกาศเลือดเนื้อเอกราชและความพร้อมพลี สองสำนวนคือภาพสะท้อนของสองยุคสมัยที่นิยามชาติต่างกัน นี่คือตัวอย่างชั้นเยี่ยมที่แสดงว่าเพลงชาติทุกประเทศคือเอกสารการเมืองที่ร้องได้

สองเพลง สองหน้าที่ ในระบอบเดียวกัน

หลังจากนั้นสังคมไทยก็ดำเนินมาด้วยระบบสองเพลงคู่ขนานที่แบ่งหน้าที่กันชัดเจน เพลงชาติแทน "ชาติของประชาชน" บรรเลงเช้าเย็นตามสถานที่ราชการ โรงเรียน และสื่อสาธารณะ ส่วนเพลงสรรเสริญพระบารมีแทน "สถาบันพระมหากษัตริย์" บรรเลงในพระราชพิธี งานที่เสด็จพระราชดำเนิน และก่อนการฉายภาพยนตร์ ระบบนี้ลงตัวจนคนไทยแทบไม่ตระหนักว่ามันคือผลของการต่อรองทางประวัติศาสตร์ครั้งใหญ่ ที่บรรพบุรุษออกแบบให้สัญลักษณ์เก่ากับใหม่อยู่ร่วมกันได้อย่างสง่างาม

ในทางดนตรี สองเพลงนี้ยังเป็นแบบเรียนการประพันธ์ชั้นดี เพลงสรรเสริญฯ เดินทำนองช้าสง่าแบบเพลงสวดยุโรป ประโคมความศักดิ์สิทธิ์ ขณะเพลงชาติใช้จังหวะมาร์ชกระชับ กระตุ้นความฮึกเหิมแบบเพลงปฏิวัติสากล ผู้ประพันธ์ทั้งสองยุคเข้าใจภารกิจทางอารมณ์ของเพลงตนอย่างแม่นยำ และทั้งคู่ยังแก้โจทย์วรรณยุกต์ไทยบนทำนองสากลได้ระดับครู เนื้อเพลงจึงร้องง่ายชัดความหมายแม้ผู้ร้องคือเด็กประถมทั้งประเทศ

อภิธานศัพท์ประจำบทความ

• Royal anthem / National anthem เพลงเกียรติยศประจำพระประมุข และเพลงประจำชาติของประชาชน ธรรมเนียมรัฐสมัยใหม่จากยุโรป
• พระเจนดุริยางค์ (ปิติ วาทยะกร) ผู้ประพันธ์ทำนองเพลงชาติไทย บิดาแห่งวงดุริยางค์สากลของไทย
• ขุนวิจิตรมาตรา ผู้ประพันธ์เนื้อเพลงชาติสยามฉบับแรก พ.ศ. 2475
• หลวงสารานุประพันธ์ ผู้ประพันธ์เนื้อเพลงชาติไทยฉบับปัจจุบัน จากการประกวด พ.ศ. 2482
• รัฐนิยม ประกาศนโยบายวัฒนธรรมยุคจอมพล ป. ที่เปลี่ยนชื่อประเทศและวางระเบียบเคารพธงชาติ
• เพลงชาติสยาม ชื่อเรียกเพลงชาติฉบับก่อนเปลี่ยนชื่อประเทศเป็นไทย

คำถามทบทวนและประเด็นชวนคิด

1. เหตุใดสยามยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์จึงไม่จำเป็นต้องมีเพลงชาติแยกจากเพลงสรรเสริญพระบารมี?
เพราะในระบอบนั้นชาติกับพระมหากษัตริย์คือหนึ่งเดียวทางอุดมการณ์ เพลงถวายพระประมุขจึงคือเพลงของชาติโดยอัตโนมัติ ความต้องการเพลงชาติแยกเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อนิยามชาติเปลี่ยนเป็นชาติของประชาชน หลัง 2475 เพลงชาติจึงเป็นผลผลิตทางตรงของการปฏิวัติ

2. อะไรคือความสำเร็จทางดนตรีของทำนองพระเจนดุริยางค์ที่ทำให้มันอยู่ได้เกือบศตวรรษ?
ความสมดุลของมัน ทำนองสั้นพอจำได้ในครั้งเดียว ช่วงเสียงพอดีคนทั่วไปร้องได้ จังหวะมาร์ชหนักแน่นแต่ไม่กระด้าง และโครงสร้างสมมาตรที่เอื้อทั้งวงโยธวาทิต วงดุริยางค์ และการร้องหมู่ เพลงหน้าที่สาธารณะต้องแต่งให้ "คนสุดท้ายของประเทศ" ร้องได้ นั่นคือโจทย์ที่ท่านแก้อย่างสมบูรณ์

3. การประกวดเนื้อเพลงชาติ พ.ศ. 2482 สะท้อนวิธีการสร้างชาติแบบใดของยุคนั้น?
สะท้อนชาตินิยมแบบระดมมวลชน รัฐเชิญประชาชนทั้งประเทศร่วม "เขียนชาติ" ผ่านการประกวด แล้วประทับตราฉบับชนะให้เป็นเสียงร่วมของทุกคน เป็นเทคนิคการสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของร่วมที่แยบยล ขณะเดียวกันกรอบการตัดสินก็สะท้อนอุดมการณ์ทหารนิยมของยุคสงครามอย่างชัดเจน

4. ธรรมเนียมเพลงชาติ 08.00/18.00 น. ทำหน้าที่ทางสังคมอย่างไร?
มันคือพิธีกรรมประจำวันที่ซิงโครไนซ์คนทั้งประเทศให้หยุดพร้อมกัน รู้สึกถึงการมีอยู่ของชาติพร้อมกันวันละสองครั้ง ในทางมานุษยวิทยานี่คือกลไกผลิตซ้ำสำนึกร่วมที่ทรงพลัง เสียงเพลงกลายเป็นนาฬิกาของชุมชนแห่งจินตนาการที่ชื่อว่าชาติ

5. เราควรฟังสองเพลงนี้ด้วยหูแบบใดจึงได้ครบทุกมิติ?
ฟังสามชั้น ชั้นดนตรีคือชื่นชมฝีมือการประพันธ์และเรียบเรียง ชั้นประวัติศาสตร์คือระลึกว่าทุกโน้ตคือผลของยุคสมัยและการต่อรอง ชั้นพลเมืองคือเข้าใจว่าความหมายของเพลงเหล่านี้มีชีวิตต่อเนื่อง แต่ละรุ่นล้วนมีบทสนทนากับมันใหม่เสมอ เพลงประจำแผ่นดินที่แท้ไม่ใช่เสียงที่หยุดนิ่ง หากคือเสียงที่ชาติทั้งชาติยังร้องต่อและตีความต่อไม่สิ้นสุด

📜 บทความสาระความรู้โดยทีมงาน ThaiMusicHub.com — ศูนย์รวมความรู้ดนตรีไทยและดนตรีสากล จัดทำเพื่อเผยแพร่เป็นวิทยาทาน หากนำเนื้อหาไปใช้ กรุณาอ้างอิงแหล่งที่มา