ภาพขบวนแห่ศพเคลื่อนช้า ๆ สู่เมรุ นำด้วยวงทรัมเป็ต ทรอมโบน และกลองใหญ่ บรรเลงเพลงธรณีกรรแสงเศร้าลึก หรือขบวนแห่นาคครึกครื้นที่วงเดียวกันนั้นเป่าเพลงลูกทุ่งจังหวะสามช่า นี่คือ แตรวงชาวบ้าน ปรากฏการณ์ดนตรีที่แปลกที่สุดแขนงหนึ่งของไทย เครื่องดนตรีตะวันตกร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่บริบท หน้าที่ และวิญญาณเป็นไทยพื้นบ้านร้อยเปอร์เซ็นต์ นักวิชาการดนตรีเรียกมันว่าดนตรีลูกผสม (hybrid music) ตัวอย่างชั้นครูที่เกิดจากการที่ชาวบ้านไทย "ยึด" เทคโนโลยีดนตรีของกองทัพอาณานิคมมารับใช้งานบุญงานศพของตนเอง บทความนี้จะเล่าประวัติศาสตร์ที่ถูกมองข้ามนี้อย่างเป็นระบบ
จากค่ายทหารสู่ลานวัด
เครื่องเป่าทองเหลืองแบบตะวันตกเข้าสู่สยามพร้อมการปฏิรูปกองทัพสมัยรัชกาลที่ 4-5 ครูฝรั่งถูกจ้างมาฝึก แตรวงทหาร ตามแบบยุโรปสำหรับพิธีการทหารและราชสำนัก ทหารแตรรุ่นแล้วรุ่นเล่าถูกผลิตขึ้นพร้อมทักษะการเป่าและซ่อมเครื่อง เมื่อปลดประจำการ พวกเขานำวิชากลับบ้านนอก และพบตลาดที่รออยู่ งานวัดและงานประเพณีต้องการดนตรีดังกลางแจ้ง แตรวงตอบโจทย์นี้เหนือกว่าปี่พาทย์ด้วยพลังเสียงทองเหลืองที่ทะลุฝูงชนนับพัน ปลายรัชกาลที่ 5 ถึงรัชกาลที่ 7 แตรวงชาวบ้านจึงผุดทั่วภาคกลาง มักก่อตัวรอบอดีตทหารแตรหนึ่งคนที่รับบทครูใหญ่ ถ่ายวิชาให้ลูกหลานและเพื่อนบ้านแบบมุขปาฐะ เกิดตระกูลแตรวงประจำตำบลที่สืบอาชีพกันหลายชั่วอายุคนจนถึงปัจจุบัน
เครื่องและเพลง: ระบบลูกผสมเต็มรูป
แตรวงชาวบ้านมาตรฐานประกอบด้วยทรัมเป็ตสองสามตัว ทรอมโบน ยูโฟเนียมหรือบาริโทน ซูซาโฟนหรือทูบาถือเบส คลาริเน็ตหรือแซกโซโฟนเสริมทำนอง กลองใหญ่ กลองเล็ก และฉาบ รวมราวแปดถึงสิบสองคน เดินเป่าได้ทั้งวง คลังเพลงคือหลักฐานความลูกผสมที่ชัดที่สุด แบ่งได้สี่ชั้นทางประวัติศาสตร์
- เพลงแตรฝรั่ง มาร์ชและเพลงพิธีจากรากทหาร ยังใช้ในบริบททางการ
- เพลงไทยเดิมทางแตร ครูแตรรุ่นเก่าถอดเพลงปี่พาทย์มาเรียบเรียงให้ทองเหลืองเป่า เกิดสำเนียงเฉพาะที่เพลงไทยถูกประสานแบบฝรั่งอย่างบ้าน ๆ เพลงประจำหน้าที่สำคัญคือ ธรณีกรรแสง เพลงโศกประจำขบวนศพที่กลายเป็นเสียงแห่งความอาลัยของคนไทยทั้งประเทศ
- เพลงไทยสากล-ลูกทุ่ง ยุคกลางศตวรรษที่ 20 เป็นต้นมา แตรวงสูบเพลงดังทุกยุคเข้าคลัง ตั้งแต่สุนทราภรณ์ถึงลูกทุ่งฮิตล่าสุด
- เพลงตามกระแส วงยุคปัจจุบันเป่าได้ทั้งเพลงสตริง เคป็อป จนถึงเพลงแดนซ์ไวรัล ตามคำขอหน้างานจริง
วงหนึ่งวงจึงถือเพลงข้ามศตวรรษนับร้อยเพลงในหัว พร้อมสลับอารมณ์จากโศกสุดในงานเช้าเป็นสนุกสุดในงานบ่ายได้ภายในวันเดียว ความยืดหยุ่นระดับนี้คือทักษะวิชาชีพที่น่าทึ่งแต่แทบไม่เคยถูกนับเป็น "ฝีมือทางดนตรี" ในสายตาทางการ
วัฒนธรรมช่างแตร: การสืบทอดแบบบ้านนอก
โลกแตรวงชาวบ้านมีระบบการเรียนของตนเองที่ต่างจากทั้งโรงเรียนดนตรีและสำนักปี่พาทย์ ส่วนใหญ่เรียนแบบ ครูพักลักจำในวง เด็กเริ่มจากถือฉาบตีกลองตาม โตขึ้นจับแตรตัวเก่าของวง ครูสอนปากต่อปากด้วยเสียงร้องนำ ("ปื๊ด-ปื๊อ-ปื๊ด") มากกว่าโน้ต หลายวงอ่านโน้ตไม่ได้เลยแต่เป่าประสานกันได้ทั้งคลังเพลงด้วยหูล้วน ๆ ระบบนี้ผลิตนักดนตรีหูเทพจำนวนมหาศาลเงียบ ๆ ตามหมู่บ้าน ขณะเดียวกันช่างซ่อมแตรบ้านนอกก็เป็นวิชาชีพคู่กัน เครื่องทองเหลืองมือสองถูกชุบชีวิตต่อกันหลายทอดจนบางตัวอายุเกินร้อยปียังเป่ารับงานอยู่ เศรษฐกิจหมุนเวียนแบบพอเพียงนี้ทำให้แตรวงตั้งวงได้ด้วยทุนต่ำ และคือเหตุที่มันหยั่งรากลึกในชนบทได้จริง
หน้าที่ทางพิธี: เสียงที่สังคมไทยขาดไม่ได้
แตรวงยึดสองบริบทพิธีหลักของภาคกลางแน่นหนา งานอวมงคล ขบวนแห่ศพสู่เมรุแทบเป็นสัมปทานของแตรวง เพลงธรณีกรรแสงและเพลงโศกชุดของมันคือเสียงมาตรฐานของการอำลาแบบไทยสมัยใหม่ เคียงคู่กับปี่พาทย์มอญที่ประจำศาลาสวด และ งานมงคลแบบขบวน แห่นาค แห่กฐิน แห่เจ้า ที่แตรวงผลัดบทกับกลองยาวหรือเล่นร่วมกัน ความได้เปรียบของแตรวงคือเล่นเพลงสมัยนิยมได้ ตอบสนองยุคที่เจ้าภาพอยากได้เพลงฮิตนำขบวน การอยู่ร่วมของแตรวง กลองยาว และปี่พาทย์ในงานเดียวกันโดยแบ่งหน้าที่ลงตัว คือภาพพหุดนตรีที่อธิบายสังคมไทยได้ดีกว่าตำราเล่มใด ของเก่าไม่ถูกแทนที่ ของใหม่ไม่ถูกปฏิเสธ ทุกเสียงหาที่ทางของตนจนได้
แตรวงในสายตาวิชาการและอนาคต
นานปีที่แตรวงชาวบ้านตกสำรวจจากประวัติศาสตร์ดนตรีไทยเพราะไม่ไทยพอสำหรับสายอนุรักษ์และไม่คลาสสิกพอสำหรับสายตะวันตก ทว่างานวิชาการร่วมสมัยกลับพลิกมุมมอง นักชาติพันธุ์ดนตรีวิทยาทั้งไทยและเทศศึกษาแตรวงในฐานะดนตรีลูกผสมที่มีชีวิตที่สุดของภูมิภาค เทียบเคียงปรากฏการณ์พี่น้องทั่วโลก เช่น วงทองเหลืองงานศพนิวออร์ลีนส์ วงบราสบอลข่าน และบันดาฟิลิปปินส์ ที่ล้วนเกิดจากรากทหารอาณานิคมแล้วกลายเป็นเสียงพื้นถิ่นเช่นกัน ปัจจุบันแตรวงไทยบางคณะก้าวสู่เวทีศิลปะร่วมสมัย ร่วมงานกับศิลปินแจ๊สและวงออร์เคสตรา ขณะที่รากอาชีพเดิมในงานบุญงานศพยังแข็งแรง ตราบใดที่คนไทยยังบวชนาคและยังส่งผู้ล่วงลับสู่เมรุ เสียงทองเหลืองริมทุ่งนี้ก็จะยังดังต่อไป
อภิธานศัพท์ประจำบทความ
- ดนตรีลูกผสม (hybrid music) ดนตรีที่เกิดจากการหลอมสองระบบวัฒนธรรมขึ้นเป็นสายพันธุ์ใหม่
- แตรวงทหาร วงเครื่องเป่าแบบยุโรปของกองทัพสยาม ต้นทางบุคลากรของแตรวงชาวบ้าน
- ธรณีกรรแสง เพลงโศกประจำขบวนแห่ศพ เพลงสัญลักษณ์ของแตรวงไทย
- การต่อเพลงด้วยเสียงร้องนำ วิธีสอนแบบมุขปาฐะของครูแตรบ้านนอกที่ไม่พึ่งโน้ต
- ซูซาโฟน ทูบาแบบพันรอบตัวสำหรับเดินแห่ เสียงเบสประจำวงแตร
- บราสแบนด์พื้นถิ่น ตระกูลวงทองเหลืองลูกผสมทั่วโลก ญาติร่วมชะตากรรมของแตรวงไทย
คำถามทบทวนและประเด็นชวนคิด
1. อะไรทำให้แตรวงชาวบ้านสมควรถูกนับเป็น "ดนตรีพื้นบ้านไทย" ทั้งที่เครื่องเป็นฝรั่งทั้งวง?
เพราะเกณฑ์ความเป็นพื้นบ้านอยู่ที่ระบบสังคมของดนตรี ไม่ใช่สัญชาติของวัตถุ แตรวงสืบทอดแบบมุขปาฐะในครอบครัวและชุมชน รับใช้พิธีกรรมท้องถิ่น มีสำเนียงและคลังเพลงเฉพาะถิ่น ครบทุกนิยามของ folk music ยิ่งกว่านั้นมันยังพิสูจน์ว่าวัฒนธรรมพื้นบ้านไม่ใช่ของหยุดนิ่ง แต่คือกระบวนการที่ชาวบ้านหยิบทุกอย่างรอบตัวมาใช้ตอบโจทย์ชีวิตตนเสมอ
2. เหตุใดเพลงธรณีกรรแสงจึงกลายเป็นเสียงแห่งความอาลัยประจำชาติได้?
ด้วยกลไกการใช้ซ้ำในบริบทเดียวหลายชั่วอายุคน แบบเดียวกับปี่พาทย์มอญ เมื่อเพลงหนึ่งผูกขาดขบวนแห่ศพทั่วประเทศนานพอ มันย่อมกลายเป็นรหัสอารมณ์ร่วมของสังคม ได้ยินสามห้องแรกก็รู้ความหมาย นี่คืออีกหลักฐานว่าความหมายทางดนตรีถูกสร้างจากประวัติการใช้ ไม่ใช่จากตัวโน้ตล้วน ๆ
3. ระบบเรียนด้วยหูไร้โน้ตของแตรวงมีจุดแข็งอะไรที่โรงเรียนดนตรีควรเรียนรู้?
มันผลิตนักดนตรีที่หูและความจำแข็งแรงมาก เล่นประสานได้โดยสัญชาตญาณ ด้นและปรับหน้างานได้ทันที ทักษะที่นักเรียนสายโน้ตจำนวนมากขาด งานวิจัยดนตรีศึกษาสมัยใหม่จึงหันมาผสมการเรียนด้วยหู (aural learning) เข้าหลักสูตรมากขึ้น โดยมีดนตรีมุขปาฐะทั่วโลกรวมถึงแตรวงไทยเป็นหลักฐานยืนยันประสิทธิผล
4. การเทียบแตรวงไทยกับวงทองเหลืองนิวออร์ลีนส์ให้ข้อคิดอะไร?
ทั้งคู่คือปรากฏการณ์เดียวกันคนละซีกโลก เครื่องทหารตะวันตกตกถึงมือสามัญชนแล้วถูกแปลงรับใช้พิธีศพและงานฉลองท้องถิ่น ที่นิวออร์ลีนส์มันวิวัฒน์ต่อเป็นแจ๊ส ข้อคิดคือดนตรีลูกผสมพื้นบ้านอาจเป็นครรภ์ของนวัตกรรมระดับโลก คำถามที่ท้าทายคือแตรวงไทยมีศักยภาพวิวัฒน์เชิงสร้างสรรค์อีกแค่ไหน หากได้รับการสนใจและพื้นที่ทดลองเทียบเท่าที่แจ๊สเคยได้
5. จะสนับสนุนแตรวงชาวบ้านได้อย่างไรบ้าง?
ตรงที่สุดคือจ้างวงท้องถิ่นในงานของครอบครัวแทนการเปิดลำโพง ถัดมาคือสนับสนุนงานประกวดและเทศกาลแตรวงที่หลายจังหวัดเริ่มจัด ชมและแชร์ผลงานวงรุ่นใหม่ทางออนไลน์ และในระดับนโยบายคือผลักดันให้แตรวงถูกนับเข้าระบบมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมอย่างเป็นทางการ เพื่อให้ครูแตรอาวุโสได้รับการยกย่องและบันทึกวิชาก่อนสายเกินไป
📜 บทความสาระความรู้โดยทีมงาน ThaiMusicHub.com — ศูนย์รวมความรู้ดนตรีไทยและดนตรีสากล จัดทำเพื่อเผยแพร่เป็นวิทยาทาน หากนำเนื้อหาไปใช้ กรุณาอ้างอิงแหล่งที่มา