ร่างของ "โนรา" ในเครื่องทรงลูกปัดแวววาวเริ่มขยับเคลื่อนไหวด้วยท่วงท่าอันศักดิ์สิทธิ์และทรงพลัง นี่คือภาพจำของ "โนรา" ศิลปะการแสดงชั้นสูงแห่งภาคใต้ที่ได้รับการยอมรับในระดับโลก แต่ทว่าเบื้องหลังความงามสง่าของการร่ายรำนั้น มีอีกหนึ่งองค์ประกอบที่เป็นดั่งหัวใจและลมหายใจ ขับเคลื่อนทุกสรรพสิ่งให้เป็นหนึ่งเดียว นั่นคือ "ดนตรีโนรา" มรดกทางเสียงที่สะท้อนรากเหง้า ความเชื่อ และจิตวิญญาณของชาวทักษิณมาหลายร้อยปี
บทความนี้จะพาทุกท่านดำดิ่งไปในโลกแห่งเสียงของโนรา เพื่อทำความเข้าใจอย่างลึกซึ้งในทุกมิติ ตั้งแต่รากเหง้าในตำนาน เครื่องดนตรีแต่ละชิ้นที่ทำหน้าที่ต่างกัน บทเพลงที่ใช้ในวาระต่างๆ ไปจนถึงความสำคัญในฐานะมรดกภูมิปัญญาของมนุษยชาติ
รากเหง้าและตำนาน: เสียงดนตรีที่กำเนิดจากเรื่องเล่า
ดนตรีโนราไม่สามารถแยกออกจากตัวตนของการแสดงโนราได้เลย ประวัติศาสตร์ของมันจึงผูกพันอยู่กับตำนานการกำเนิดโนราอย่างแนบแน่น โดยเฉพาะตำนานที่แพร่หลายที่สุดคือ "ตำนานพระสุธน-มโนราห์" ที่เชื่อว่าการรำโนรามีต้นกำเนิดมาจากการร่ายรำของนางกินรี และเสียงดนตรีก็คือเสียงที่จำลองมาจากธรรมชาติในป่าหิมพานต์
ในเชิงประวัติศาสตร์ สันนิษฐานว่าโนราเป็นศิลปะที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมอินเดียโบราณที่เผยแผ่เข้ามาในคาบสมุทรมลายูตั้งแต่สมัยอาณาจักรศรีวิชัย โดยมีศูนย์กลางความเจริญอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราชและเมืองพัทลุง ดนตรีโนราจึงมีลักษณะเฉพาะตัวที่แตกต่างจากดนตรีไทยภาคอื่นๆ อย่างชัดเจน มันไม่ได้เป็นเพียงดนตรีเพื่อความบันเทิง แต่ถูกสร้างขึ้นเพื่อประกอบ "พิธีกรรม" และการสื่อสารกับอำนาจเหนือธรรมชาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งใน "พิธีโรงครู" หรือพิธีไหว้ครูใหญ่ประจำปี ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญของวิถีโนรา
วงดนตรีโนรา: องค์ประกอบและหน้าที่อันศักดิ์สิทธิ์
วงดนตรีโนราอาจดูเป็นวงขนาดเล็ก แต่เครื่องดนตรีทั้ง 5 ชิ้น ทำงานประสานกันอย่างซับซ้อนและลงตัว แต่ละชิ้นมี "บุคลิก" และหน้าที่ที่ขาดกันไม่ได้ เปรียบเสมือนองคาพยพของร่างกายเดียวกัน
- ปี่ (Pi): เครื่องเป่าชนิดเดียวในวงและเป็น "ผู้นำทำนอง" อย่างแท้จริง ปี่ที่ใช้คือ ปี่ใน หรือ ปี่กลาง มีเสียงแหลมสูง ทรงพลัง และสามารถถ่ายทอดอารมณ์ได้หลากหลาย ทั้งสนุกสนาน โศกเศร้า หรือศักดิ์สิทธิ์ ผู้เป่าปี่ (คนเป่าปี่) ต้องมีลมหายใจยาวและมีทักษะสูงในการ "ด้น" ทำนองสดให้เข้ากับบทกลอนและท่ารำ เสียงปี่จึงเปรียบเสมือนเสียงของตัวโนราเอง
- ทับ (Thap): นี่คือ "หัวใจของจังหวะ" และเป็นเครื่องดนตรีที่โดดเด่นที่สุดของวงโนรา ประกอบด้วยกลองรูปทรงคล้ายถ้วย 2 ใบ ทำจากไม้ขนุนและหนังค่าง ผู้ตีทับ (คนตีทับ) จะใช้ฝ่ามือและนิ้วในการสร้างเสียงที่สลับซับซ้อน มีทั้งเสียงหนัก (เสียงเทิง) และเสียงเบา (เสียงตุง) ทับไม่เพียงแค่คุมจังหวะหลัก แต่ยัง "โต้ตอบ" กับบทกลอนของนายโรง สร้างสีสันและความคึกคักให้กับการแสดง ทักษะการตีทับถือเป็นศาสตร์ชั้นสูงที่ต้องอาศัยความจำ ความเข้าใจในฉันทลักษณ์ และปฏิภาณไหวพริบเป็นเลิศ
- กลอง (Klong): กลองทัดขนาดเล็ก 1 ใบ ตีด้วยไม้ 2 อัน ทำหน้าที่เป็น "กระดูกสันหลังของจังหวะ" คอยย้ำและเสริมจังหวะของทับให้หนักแน่นและชัดเจนยิ่งขึ้น เสียงกลองที่ดัง "ตุ๊ก" จะช่วยสร้างความฮึกเหิมและเร้าใจให้ทั้งผู้รำและผู้ชม
- โหม่ง (Mong): ฆ้องใบใหญ่เสียงทุ้มกังวาน ทำหน้าที่เป็น "ผู้ขีดเส้นแบ่งเวลา" โดยจะตีในจังหวะตกของแต่ละห้องเพลง เสียง "โหม่ง" ที่ดังขึ้นเป็นระยะๆ จะช่วยให้นักดนตรีและผู้รำทุกคนยึดจังหวะเดียวกันได้อย่างพร้อมเพรียง
- ฉิ่ง (Ching): เครื่องกระทบโลหะที่ให้เสียง "ฉิ่ง-ฉับ" ทำหน้าที่ "ควบคุมความเร็วและรักษาจังหวะ" ให้คงที่ เปรียบเสมือนเครื่องกำกับจังหวะ (Metronome) ของวง ทำให้การบรรเลงดำเนินไปอย่างราบรื่นและเป็นระเบียบ
ลักษณะและบทเพลงในดนตรีโนรา: จากโหมโรงสู่เพลงลา
ดนตรีโนรามีระบบระเบียบของบทเพลงที่ชัดเจน ซึ่งจะถูกนำมาใช้ตามลำดับขั้นตอนของการแสดงและการประกอบพิธีกรรม สามารถแบ่งประเภทได้ดังนี้
- เพลงโหมโรง: เป็นชุดเพลงที่บรรเลงขึ้นก่อนการแสดงจะเริ่ม เพื่อเป็นการประกาศศักดา เรียกความสนใจของผู้ชม และที่สำคัญคือการอัญเชิญครูบาอาจารย์และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ให้มาร่วมในพิธีและปกป้องคุ้มครอง
- เพลงหน้าบท หรือ เพลงทับ: เป็นเพลงที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง ใช้ประกอบท่ารำหลัก 12 ท่าของโนรา (รำบทครู) แต่ละท่ารำจะมีเพลงและจังหวะทับเฉพาะตัว เช่น เพลงทับครูสอน, เพลงทับนางเดิน, เพลงทับกินนรรำ เป็นต้น
- เพลงประกอบการรำทั่วไป: เป็นเพลงที่ใช้บรรเลงประกอบการรำในเนื้อเรื่อง มีจังหวะที่หลากหลายตามอารมณ์ของฉากนั้นๆ เช่น เพลงสำหรับฉากไล่ล่า ฉากรัก หรือฉากต่อสู้
- เพลงประกอบบทกลอน (ว่ากลอน): ในช่วงที่นายโรงหรือตัวละคร "ว่าบท" หรือขับกลอน ดนตรีจะลดบทบาทลงเป็นเพียงการคลอเบาๆ หรือบรรเลงสั้นๆ เพื่อส่งรับและสร้างอารมณ์ร่วมไปกับเนื้อหาของกลอน
- เพลงประกอบพิธีกรรม: เป็นกลุ่มเพลงที่มีความศักดิ์สิทธิ์สูงสุด ใช้เฉพาะในพิธีโรงครูเท่านั้น เช่น เพลงเชิญครู, เพลงตัดจุก, เพลงคลายเครื่อง ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นบทเพลงที่สามารถสื่อสารกับโลกวิญญาณได้โดยตรง
จากมรดกท้องถิ่นสู่มรดกโลก: สถานะและอนาคตของดนตรีโนรา
วันที่ 15 ธันวาคม พ.ศ. 2564 ถือเป็นวันประวัติศาสตร์ เมื่อองค์การยูเนสโก (UNESCO) ได้ประกาศขึ้นทะเบียน "โนรา (Nora), Drama Dance in Southern Thailand" เป็น มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ การยอมรับในระดับโลกครั้งนี้ ไม่ได้หมายถึงเพียงท่ารำหรือเครื่องแต่งกาย แต่ครอบคลุมทั้งระบบวัฒนธรรมของโนรา ซึ่ง "ดนตรีโนรา" คือองค์ประกอบที่สำคัญอย่างยิ่งยวด
การขึ้นทะเบียนนี้ได้สร้างความตระหนักรู้และกระตุ้นให้เกิดความพยายามในการอนุรักษ์และสืบสานดนตรีโนราอย่างจริงจังมากขึ้น อย่างไรก็ตาม ดนตรีโนรายังคงเผชิญกับความท้าทายในยุคสมัยใหม่ ทั้งการขาดแคลนผู้สืบทอดที่มีทักษะสูง โดยเฉพาะตำแหน่งคนตีทับและคนเป่าปี่ซึ่งต้องใช้เวลาฝึกฝนยาวนาน รวมถึงอิทธิพลของดนตรีสมัยใหม่ที่เข้ามาแทนที่
ถึงกระนั้น ชีพจรของดนตรีโนรายังคงเต้นต่อไปผ่านความพยายามของศิลปินโนรา ชุมชน และหน่วยงานต่างๆ ที่ร่วมกันจัดตั้งศูนย์การเรียนรู้ ถ่ายทอดองค์ความรู้จากครูสู่ศิษย์รุ่นใหม่ และประยุกต์ใช้ดนตรีโนราในการแสดงร่วมสมัย เพื่อให้เสียงปี่ เสียงทับ และจังหวะอันเป็นจิตวิญญาณของชาวใต้ ยังคงดังกึกก้อง กังวานข้ามผ่านกาลเวลา และส่งต่อไปยังคนรุ่นหลังได้อย่างไม่สิ้นสุด