เครื่องดนตรีเก่าแก่ที่สุดที่มนุษย์เคยขุดพบไม่ใช่กลองหรือพิณ แต่คือฟลูตกระดูกนกอายุกว่าสี่หมื่นปีจากถ้ำเยอรมนี ลมหายใจคือเครื่องดนตรีแรกที่ธรรมชาติให้มนุษย์ และห้าร้อยศตวรรษต่อมา ลูกหลานของขลุ่ยกระดูกชิ้นนั้นก็คือกองทัพเครื่องเป่าที่ครองครึ่งหลังของวงออร์เคสตรา ครองวงโยธวาทิตทั้งวง และครองเวทีแจ๊สด้วยเสียงทองเหลืองแวววาว บทความนี้จะจัดระเบียบโลกเครื่องเป่าตะวันตกทั้งสองตระกูล ลมไม้กับทองเหลือง ตั้งแต่หลักฟิสิกส์ที่แยกพวกมัน สมาชิกรายตัว การปฏิวัติกลไกศตวรรษที่ 19 ถึงบทบาทในดนตรีทุกแนวรวมถึงเมืองไทย
เส้นแบ่งที่ไม่ใช่วัสดุ: ฟิสิกส์ของสองตระกูล
ความสับสนคลาสสิกคือฟลูตทำจากโลหะแต่คือลมไม้ ขณะที่ทองเหลืองบางรุ่นเคยทำจากไม้ เส้นแบ่งจริงคือ วิธีกำเนิดเสียง ตระกูล ลมไม้ (woodwinds) สร้างเสียงด้วยสองวิธี เป่าตัดขอบ (ฟลูต ปิคโคโล แบบเดียวกับขลุ่ย) หรือผ่านลิ้นไม้สั่น ทั้งลิ้นเดี่ยว (คลาริเน็ต แซกโซโฟน) และลิ้นคู่ (โอโบ บาสซูน ญาติเชิงหลักการกับปี่ไทย) และเปลี่ยนระดับเสียงด้วย การเปิดปิดรูตามท่อ ตระกูล ทองเหลือง (brass) สร้างเสียงด้วย ริมฝีปากมนุษย์สั่น ในกำพวดรูปถ้วย ตัวเครื่องคือท่อขยายเสียง และเปลี่ยนระดับเสียงด้วยการบังคับริมฝีปากไล่ชั้นฮาร์มอนิก บวกการเปลี่ยนความยาวท่อผ่านวาล์วหรือสไลด์ นิยามนี้ทำให้แซกโซโฟนทองเหลืองทั้งตัวเป็นลมไม้ (ลิ้นเดี่ยว+รูปิด) และแตรสังข์กับแตรงอนของไทยคือญาติเชิงหลักการของตระกูลทองเหลือง (ริมฝีปากสั่น) การจัดหมวดด้วยฟิสิกส์แทนวัสดุคือบทเรียนแรกของวิชาเครื่องดนตรีวิทยา
ลมไม้: สี่กวีสี่บุคลิก
แกนลมไม้ออร์เคสตราคือสี่เครื่องที่บุคลิกต่างกันจนถูกใช้เป็นสี่ตัวละคร ฟลุต เสียงเป่าขอบใสพลิ้ว คือนก แสงเช้า และความไร้เดียงสา โอโบ ลิ้นคู่เสียงหวานเศร้าเจาะใจ คือความคิดถึงและท้องทุ่ง (และคือผู้ให้เสียงลาจูนทั้งวงดังที่เล่าในเรื่องออร์เคสตรา) คลาริเน็ต ลิ้นเดี่ยวช่วงกว้างสามอ็อกเทฟที่ทั้งนุ่มลึกและแหลมร้อน คือนักแสดงร้อยบทตั้งแต่โมสาร์ทถึงแจ๊สนิวออร์ลีนส์และเปิดตัวแรปโซดีอินบลูอันลือลั่น และ บาสซูน ลิ้นคู่เบสสองเมตรครึ่งที่พับเป็นท่อนเดียว คือทั้งตาเฒ่าอารมณ์ขันและเสียงพรานมืดในปีเตอร์กับหมาป่า แต่ละเครื่องมีญาติขยายช่วง ปิคโคโลจิ๋วแหลม อิงลิชฮอร์นอัลโตของโอโบ เบสคลาริเน็ต และคอนทราบาสซูนยักษ์ ครบเป็นวงศ์วานที่ให้จานสีไม่รู้จบแก่นักประพันธ์
ทองเหลือง: กองทัพแห่งพลัง
สี่เสาหลักทองเหลืองคือเครื่องที่นิยามคำว่าสง่างามและพลัง ทรัมเป็ต เสียงสูงเจิดจ้าแห่งชัยชนะ สายเลือดตรงจากแตรสงครามและแตรพิธีทุกอารยธรรม ฮอร์น (เฟรนช์ฮอร์น) ท่อขดกลมสี่เมตรเสียงกลมอบอุ่น สะพานเชื่อมทองเหลืองกับลมไม้ และเสียงแห่งป่ากับความกล้าหาญ (มรดกจากแตรล่าสัตว์) ทรอมโบน ผู้เปลี่ยนความยาวท่อด้วยสไลด์ตรงไปตรงมา เสียงศักดิ์สิทธิ์ประจำโบสถ์ยุคเก่าและพลังถล่มของวงยุคใหม่ และ ทูบา เบสหนึ่งเดียวผู้แบกรากทั้งตระกูล การปฏิวัติของตระกูลนี้คือ วาล์ว ต้นศตวรรษที่ 19 ก่อนหน้านั้นแตรธรรมชาติเล่นได้เฉพาะชั้นฮาร์มอนิกของท่อเดียว วาล์วสามตัวที่สลับเส้นทางท่อทำให้ทองเหลืองเล่นครบทุกครึ่งเสียงทันที เปิดประตูให้มันเป็นเครื่องทำนองเต็มตัว ยุคเดียวกับที่ ทีโอบัลด์ เบิห์ม ปฏิวัติฝั่งลมไม้ด้วยระบบกลไกคีย์ที่วางรูตามหลักอะคูสติกแทนตามนิ้วมนุษย์ ฟลูตเบิห์มคือแม่แบบกลไกลมไม้สมัยใหม่ทั้งตระกูล สองนวัตกรรมนี้คือเหตุที่วงศตวรรษที่ 19 โตระเบิดได้ เครื่องเป่าตามทุกคีย์ทุกความเร็วทันเครื่องสายแล้ว
แซกโซโฟน: ลูกผสมผู้มาทีหลังแต่ดังที่สุด
กลางศตวรรษที่ 19 ช่างเบลเยียม อาดอล์ฟ ซักซ์ ตั้งโจทย์สร้างเครื่องที่แรงแบบทองเหลืองแต่คล่องแบบลมไม้ คำตอบคือ แซกโซโฟน ตัวทองเหลืองทรงกรวย ลิ้นเดี่ยวแบบคลาริเน็ต กลไกคีย์ครบ เขาหวังพิชิตวงออร์เคสตราแต่การเมืองวงการปารีสกีดกัน แซกโซโฟนจึงไปโตในวงทหารและข้ามมหาสมุทรไปพบพรหมลิขิตที่อเมริกา แจ๊ส รับมันเป็นเสียงประจำตัวแนว เพราะมันคือเครื่องที่ใกล้เสียงร้องมนุษย์ที่สุด ทั้งกระซิบ ครวญ ตะโกน และแหบพร่าได้ครบ สายธารนักแซกยักษ์จากโคลแมน ฮอว์กินส์ ชาร์ลี ปาร์กเกอร์ ถึงจอห์น โคลเทรน คือกระดูกสันหลังของประวัติศาสตร์แจ๊สทั้งสาย และแซกก็ลามครองอาร์แอนด์บี ร็อกแอนด์โรลยุคแรก จนถึงป็อปทุกทศวรรษ ในไทยแซกโซโฟนมีสถานะพิเศษยิ่งขึ้นไปอีกในฐานะเครื่องดนตรีคู่พระหัตถ์ของรัชกาลที่ 9 ผู้ทรงทั้งเล่นและพระราชนิพนธ์เพลงสายแจ๊ส เครื่องลูกผสมที่วงคลาสสิกเคยปฏิเสธ กลายเป็นหนึ่งในเครื่องที่โลกจดจำที่สุดของศตวรรษที่ 20
เครื่องเป่าในสังคมไทยและโลกปัจจุบัน
เครื่องเป่าตะวันตกหยั่งรากไทยผ่านสองทางใหญ่ แตรวงทหารสมัยรัชกาลที่ 4-5 ที่แตกหน่อเป็นแตรวงชาวบ้าน และระบบโรงเรียนที่ทำให้ วงโยธวาทิต คือประสบการณ์ดนตรีสากลหมู่ที่ใหญ่ที่สุดของเยาวชนไทย นักเรียนหลายแสนคนต่อรุ่นผ่านการฝึกทรัมเป็ต คลาริเน็ต แซกโซโฟน ในสนามโรงเรียน วงโยธวาทิตไทยระดับแข่งขันคว้ารางวัลเวทีโลกต่อเนื่อง และคือแหล่งผลิตนักเครื่องเป่าอาชีพของทั้งวงการ จากวงดุริยางค์ทหาร-ตำรวจ ออร์เคสตรา วงลูกทุ่ง (ที่ซุ้มแตรคือลายเซ็นเสียง) ถึงวงแจ๊สและสตูดิโอ เครื่องเป่าจึงคือสายเลือดดนตรีสากลที่ไหลแรงที่สุดสายหนึ่งในสังคมไทย เงียบ ๆ แต่อยู่ทุกหนแห่ง ตั้งแต่สนามฟุตบอลโรงเรียนถึงห้องอัดเพลงฮิต
อภิธานศัพท์ประจำบทความ
- ลิ้นเดี่ยว / ลิ้นคู่ แผ่นสั่นกำเนิดเสียงของคลาริเน็ต-แซก และโอโบ-บาสซูน ตามลำดับ
- การเป่าตัดขอบ หลักกำเนิดเสียงของฟลูต แบบเดียวกับขลุ่ยทุกวัฒนธรรม
- ชั้นฮาร์มอนิก อนุกรมเสียงธรรมชาติของท่อ ที่นักทองเหลืองไล่ด้วยริมฝีปาก
- วาล์ว กลไกสลับความยาวท่อที่ปลดปล่อยทองเหลืองให้เล่นครบทุกเสียง
- ระบบเบิห์ม กลไกคีย์ลมไม้ที่วางรูตามอะคูสติก แม่แบบเครื่องลมไม้สมัยใหม่
- วงโยธวาทิต (marching band) วงเครื่องเป่า-เพอร์คัชชันเดินแถว สนามฝึกใหญ่ที่สุดของนักเป่าไทย
คำถามทบทวนและประเด็นชวนคิด
1. เหตุใดการจัดตระกูลด้วยวิธีกำเนิดเสียงจึงถูกต้องกว่าจัดด้วยวัสดุ?
เพราะวิธีกำเนิดเสียงกำหนดทุกอย่างที่สำคัญ เทคนิคผู้เล่น สีเสียง และวิธีเขียนให้เครื่อง ฟลูตโลหะเล่นและฟังแบบขลุ่ย ไม่ใช่แบบทรัมเป็ต การจัดหมวดที่ดีต้องยึดโครงสร้างหน้าที่ไม่ใช่ผิวนอก หลักการเดียวกับที่ชีววิทยาจัดวาฬเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมไม่ใช่ปลา และที่ดุริยางค์ไทยจัดเครื่องด้วยกิริยา ดีด สี ตี เป่า ซึ่งคือการจัดด้วยวิธีกำเนิดเสียงเช่นกัน ภูมิปัญญาสองซีกโลกบรรจบที่ตรรกะเดียว
2. วาล์วและระบบเบิห์มเปลี่ยนดนตรีที่ถูกเขียนขึ้นอย่างไร?
มันย้ายเครื่องเป่าจากเครื่องประกอบสีสันเป็นพลเมืองชั้นหนึ่งของทำนอง นักประพันธ์ก่อนวาล์วต้องเขียนแตรเฉพาะโน้ตธรรมชาติของท่อ หลังวาล์วมาห์เลอร์ให้ฮอร์นร้องทำนองยาวได้เท่าไวโอลิน หลังเบิห์มลมไม้วิ่งได้ทุกคีย์ทุกความเร็ว จานสีของออร์เคสตราโรแมนติกตอนปลายที่อลังการ คือผลโดยตรงของกลไกโลหะเล็ก ๆ เหล่านี้ เตือนว่าประวัติศาสตร์ดนตรีเดินด้วยขาเทคโนโลยีเสมอคู่กับขาความคิด
3. เรื่องแซกโซโฟนถูกออร์เคสตราปฏิเสธแต่ครองแจ๊สให้บทเรียนอะไร?
ว่านวัตกรรมที่ถูกสถาบันเดิมปฏิเสธมักไปรุ่งในระบบนิเวศใหม่ที่เกณฑ์คุณค่าต่างออกไป ออร์เคสตราที่จานสีลงตัวแล้วไม่มีที่ให้เครื่องใหม่ แต่แจ๊สที่กำลังหาเสียงเฉพาะตัวรับมันทันที ผู้สร้างนวัตกรรมจึงควรถามว่าตลาดไหนหิวสิ่งที่เรามี ไม่ใช่ดันเข้าตลาดที่อิ่มแล้ว ซักซ์เล็งผิดสนามแต่ลูกของเขาหาสนามถูกเอง
4. เหตุใดวงโยธวาทิตจึงเป็นสถาบันดนตรีเยาวชนที่ทรงพลังทั้งที่ไม่ใช่ห้องเรียนดนตรีแท้?
เพราะมันสอนผ่านโครงสร้างที่ครบ วินัยหมู่ ความรับผิดชอบต่อแนวของตน การฟังกันและกัน และเป้าหมายร่วมที่จับต้องได้ (สนามแข่ง งานพาเหรด) บวกความภูมิใจของการสวมเครื่องแบบเป่าต่อหน้าทั้งโรงเรียน ทักษะดนตรีมาพร้อมทักษะชีวิตทั้งชุด แบบเดียวกับที่วงอังกะลุงและวงกลองยาวทำในบริบทไทยเดิม ดนตรีหมู่คือโรงเรียนความเป็นพลเมืองที่ปลอมตัวมาสนุก
5. ควรฝึกหูแยกเครื่องเป่าอย่างไรสำหรับผู้เริ่มต้น?
ใช้เพลงครูสองบท ปีเตอร์กับหมาป่าของโปรโคเฟียฟที่แจกตัวละครให้เครื่องชัด ๆ นกคือฟลูต เป็ดคือโอโบ แมวคือคลาริเน็ต ปู่คือบาสซูน หมาป่าคือฮอร์นสามตัว และไกด์สู่ออร์เคสตราของบริตเทนที่เดินแถวโชว์ทีละเครื่อง ฟังสองบทนี้สามรอบ หูจะติดตราเสียงประจำเครื่องถาวร จากนั้นเปิดเพลงลูกทุ่งไทยฟังซุ้มแตร และโซโลแซกในเพลงป็อปสักเพลง จะพบว่าตัวละครชุดเดียวกันนี้แสดงอยู่ทุกเวทีของโลกดนตรีจริง ๆ
📜 บทความสาระความรู้โดยทีมงาน ThaiMusicHub.com — ศูนย์รวมความรู้ดนตรีไทยและดนตรีสากล จัดทำเพื่อเผยแพร่เป็นวิทยาทาน หากนำเนื้อหาไปใช้ กรุณาอ้างอิงแหล่งที่มา