ผู้ที่เริ่มฟังดนตรีไทยมักตั้งใจฟังทำนองระนาดหรือเสียงร้องเป็นหลัก แต่สำหรับนักดนตรีไทยแล้ว สิ่งที่ทุกคนในวง "เกาะ" อยู่ตลอดเวลาโดยไม่มีใครมองเห็นคือเสียงกลอง เพราะกลองในดนตรีไทยไม่ได้ตีอย่างอิสระตามใจ หากแต่ตีเป็น "ประโยค" ที่มีต้น มีกลาง มีจบ วนซ้ำเป็นรอบอย่างเคร่งครัด ประโยคจังหวะนี้เองที่เรียกว่า หน้าทับ และมันคือกระดูกสันหลังที่ค้ำโครงสร้างของเพลงไทยทั้งระบบเอาไว้
บทความนี้จะชวนทำความเข้าใจหน้าทับตั้งแต่นิยาม หน้าที่ ประเภทสำคัญ ไปจนถึงความสัมพันธ์ระหว่างหน้าทับกับอัตราจังหวะและเพลงประเภทต่าง ๆ ซึ่งเมื่อเข้าใจแล้ว การฟังเพลงไทยจะเปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง เพราะจะเริ่ม "ได้ยิน" สถาปัตยกรรมที่ซ่อนอยู่ใต้ทำนอง
หน้าทับคืออะไร
หน้าทับ คือ กระสวนหรือแบบแผนการตีเครื่องหนัง (กลองชนิดต่าง ๆ) ที่กำหนดไว้ตายตัวเป็นวรรคตอน มีความยาวแน่นอน ใช้บรรเลงซ้ำวนไปตลอดทั้งเพลงหรือทั้งท่อน เสียงที่ประกอบกันเป็นหน้าทับมาจากวิธีตีที่หลากหลาย เช่น เสียง "ตุ๊บ" "ติง" "จ๊ะ" "ทั่ม" ซึ่งเกิดจากการใช้ฝ่ามือ นิ้ว หรือการกดหน้ากลองที่ต่างกัน เมื่อร้อยเรียงกันจึงกลายเป็นประโยคจังหวะที่มีสำเนียงจดจำได้
หน้าที่ของหน้าทับมีอย่างน้อยสามประการ ประการแรกคือ กำหนดโครงสร้าง — ความยาวของหน้าทับหนึ่งรอบเป็นหน่วยวัดความยาวของวรรคเพลง นักดนตรีรู้ว่าท่อนหนึ่งของเพลงยาวกี่ "จังหวะหน้าทับ" เหมือนสถาปนิกรู้ว่าอาคารกว้างกี่ช่วงเสา ประการที่สองคือ ควบคุมความเร็ว — คนกลองคือผู้คุมความช้าเร็วของทั้งวง การเร่งหรือผ่อนจังหวะต้องมาจากกลองเป็นหลัก ประการที่สามคือ บอกประเภทและอารมณ์ของเพลง — เพียงได้ยินหน้าทับไม่กี่รอบ ผู้ชำนาญก็บอกได้ว่าเพลงนี้เป็นเพลงประเภทใด อัตราใด กระทั่งใช้ในโอกาสใด
เครื่องหนังผู้รับหน้าที่บรรเลงหน้าทับ
เครื่องดนตรีที่ตีหน้าทับเปลี่ยนไปตามประเภทของวง ในวงปี่พาทย์ไม้แข็งที่บรรเลงเพลงเรื่องหรือเพลงหน้าพาทย์ ผู้กุมหน้าทับคือ ตะโพน กลองสองหน้ารูปทรงคล้ายโอ่งวางนอนบนขาตั้ง ซึ่งได้รับการยกย่องเป็นเครื่องดนตรีศักดิ์สิทธิ์ประจำวง หากเป็นเพลงที่ต้องการความหนักแน่นก็จะมี กลองทัด ลูกใหญ่สองลูกตีสอดประสาน ส่วนวงปี่พาทย์เสภาที่รับร้องเพลงสามชั้นนิยมใช้ กลองสองหน้า ที่เสียงคมกระชับกว่า ขณะที่วงเครื่องสายและมโหรีใช้ โทน–รำมะนา คู่กลองเสียงนุ่มที่ตีล้อรับกันอย่างละเมียด และเมื่อบรรเลงเพลงสำเนียงแขกหรือประกอบการแสดงบางชนิดก็จะใช้ กลองแขก สองลูกตัวผู้ตัวเมียตีสลับสอดกัน
ที่น่าสนใจคือกลองคู่ทั้งหลาย เช่น โทน–รำมะนา หรือกลองแขกตัวผู้–ตัวเมีย ไม่ได้ตีพร้อมกัน แต่แบ่งเสียงกันคนละส่วนของหน้าทับแล้วสอดสลับกันจนฟังเป็นประโยคเดียว หลักคิด "แยกกันตีแต่รวมกันเป็นหนึ่ง" นี้คือเสน่ห์เฉพาะตัวของจังหวะดนตรีไทยที่ต้องอาศัยความแม่นยำและใจที่ตรงกันของผู้บรรเลงทั้งคู่
หน้าทับปรบไก่และหน้าทับสองไม้: สองตระกูลใหญ่
หน้าทับในดนตรีไทยมีมากมายหลายสิบแบบ แต่เกือบทั้งหมดจัดลงสองตระกูลใหญ่ได้ ดังนี้
หน้าทับปรบไก่
ใช้กับเพลงที่มีทำนองยาว วรรคเพลงกว้าง เช่น เพลงเถา เพลงรับร้องทั่วไป ชื่อ "ปรบไก่" เชื่อกันว่ามาจากการเลียนจังหวะการปรบมือให้จังหวะในการเล่นเพลงพื้นบ้านโบราณ หน้าทับปรบไก่หนึ่งรอบมีความยาวพอสมควรและมีสำเนียงลงท้ายที่ชัดเจน ทำให้เหมาะกับเพลงที่ต้องการความสง่างาม เมื่อเพลงอยู่ในอัตราสามชั้น หน้าทับปรบไก่ก็จะขยายยาวตาม เมื่อเพลงตัดลงสองชั้นหรือชั้นเดียว หน้าทับก็หดสั้นลงเป็นสัดส่วนเดียวกัน หลักการนี้ทำให้จังหวะกลองกับทำนองผูกติดกันเสมอไม่ว่าเพลงจะเปลี่ยนอัตราไปอย่างไร
หน้าทับสองไม้
ใช้กับเพลงที่มีวรรคทำนองสั้นกว่า กระชับกว่า เช่น เพลงเร็ว เพลงฉิ่ง และเพลงประกอบการแสดงจำนวนมาก หน้าทับสองไม้หนึ่งรอบสั้นกว่าปรบไก่ครึ่งหนึ่ง จึงให้ความรู้สึกขยับเคลื่อนไหวมากกว่า เพลงเดียวกันหากเปลี่ยนจากหน้าทับปรบไก่มาเป็นสองไม้ อารมณ์จะเปลี่ยนจากนั่งฟังสำรวมเป็นอยากโยกตัวตามทันที
การจะรู้ว่าเพลงใดใช้หน้าทับตระกูลไหนเป็นความรู้ที่นักดนตรีต้องจดจำควบคู่กับทำนองเพลงเสมอ เพราะการตีหน้าทับผิดประเภทถือเป็นความผิดพลาดร้ายแรงไม่ต่างจากการเล่นทำนองผิดเพลง
หน้าทับพิเศษของเพลงหน้าพาทย์
นอกเหนือจากสองตระกูลใหญ่ ยังมีหน้าทับเฉพาะที่ผูกติดกับ "เพลงหน้าพาทย์" ซึ่งเป็นเพลงประกอบกิริยาอาการของตัวละครในโขนละคร และประกอบพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ เช่น เพลงตระ เพลงเชิด เพลงรัว เพลงกราว หน้าทับกลุ่มนี้ตะโพนและกลองทัดจะตีกระสวนเฉพาะที่ออกแบบมาให้เข้ากับความหมายของเพลง เช่น หน้าทับเพลงเชิดที่รัวเร่งต่อเนื่องสื่อการเดินทางเร่งรีบ หรือหน้าทับเพลงกราวที่หนักแน่นดุดันสื่อการยกทัพ ความยาวของหน้าพาทย์บางเพลงยังยืดหดได้ตามการรำจริงบนเวที คนกลองจึงต้องชำนาญถึงขั้น "หายใจไปพร้อมกับผู้รำ" จึงจะจบเพลงลงพร้อมท่ารำพอดี
ในทางจารีต เพลงหน้าพาทย์และหน้าทับของมันถือเป็นของสูงที่ต้องเรียนผ่านพิธีไหว้ครูครอบครูตามลำดับชั้น สะท้อนว่าคนดนตรีไทยให้ความเคารพจังหวะกลองในฐานะศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์ ไม่ใช่เพียงเทคนิคการบรรเลง
หน้าทับกับฉิ่ง: สองระบบที่ทำงานร่วมกัน
หลายคนสับสนระหว่างหน้าที่ของฉิ่งกับกลอง ทั้งสองต่างกำกับจังหวะแต่คนละมิติ ฉิ่งคือ "เข็มวินาที" ที่แบ่งเวลาเป็นหน่วยเล็กสม่ำเสมอด้วยเสียงฉิ่ง–ฉับ บอกอัตราชั้นของเพลง ส่วนหน้าทับคือ "ประโยค" ที่บอกวรรคตอนและโครงสร้าง เปรียบกับภาษา ฉิ่งคือพยางค์ หน้าทับคือประโยคที่มีประธานกริยากรรม เมื่อฟังทั้งสองชั้นพร้อมกันจะพบว่าจุดจบของหน้าทับหนึ่งรอบมักตรงกับเสียงฉับสำคัญพอดี และตำแหน่งนั้นเองที่ทำนองเพลงจะ "ตกลูก" ลงเสียงสำคัญ ความลงตัวสามชั้นระหว่างฉิ่ง กลอง และทำนอง คือสิ่งที่ทำให้ดนตรีไทยฟังแล้วรู้สึก "เข้าที่" อย่างประหลาด แม้ผู้ฟังจะอธิบายไม่ถูกว่าเพราะอะไร
ฝึกฟังหน้าทับด้วยตัวเอง
ผู้สนใจสามารถฝึกหูให้จับหน้าทับได้ด้วยขั้นตอนง่าย ๆ ดังนี้
- เลือกเพลงไทยเดิมที่มีเสียงกลองชัด เช่น เพลงรับร้องของวงปี่พาทย์ไม้นวมหรือวงเครื่องสาย
- ตั้งใจฟังเฉพาะเสียงกลอง ปล่อยทำนองเป็นพื้นหลัง ลองนับว่ากี่วินาทีกลองจึงกลับมาตีประโยคเดิมซ้ำ นั่นคือความยาวหนึ่งรอบหน้าทับ
- สังเกตเสียงลงท้ายรอบซึ่งมักเป็นเสียงหนักที่สุด แล้วลองเคาะตามเฉพาะเสียงนั้น เท่ากับกำลังเคาะ "จุดหัวมุม" ของโครงสร้างเพลง
- เปิดเพลงเถา แล้วฟังว่าตอนเปลี่ยนจากสามชั้นลงสองชั้น หน้าทับหดสั้นลงอย่างไร นี่คือบทเรียนอัตราจังหวะที่ดีที่สุดโดยไม่ต้องเปิดตำราเลย
- หากมีโอกาสชมการแสดงสด ให้เฝ้ามองมือคนตะโพน จะพบว่านักดนตรีทั้งวงชำเลืองมองและเงี่ยหูฟังกลองอยู่ตลอดเวลา
หน้าทับในโลกดนตรีร่วมสมัย
แนวคิดหน้าทับยังถูกส่งต่อเข้าสู่ดนตรีร่วมสมัยอย่างมีชีวิตชีวา นักแต่งเพลงประกอบภาพยนตร์และเกมหลายคนหยิบกระสวนตะโพนและกลองแขกไปใช้สร้างกลิ่นอายไทยในงานของตน โปรดิวเซอร์ดนตรีอิเล็กทรอนิกส์บางรายแซมเปิลเสียงโทน–รำมะนามาวางเป็นลูปจังหวะ ขณะที่ในแวดวงการศึกษา มีความพยายามถอดหน้าทับออกเป็นโน้ตสากลและไฟล์ MIDI เพื่อให้ผู้เรียนทั่วโลกเข้าถึงได้ การที่ระบบจังหวะอายุหลายร้อยปียังทำงานได้ดีในเครื่องมือดนตรีดิจิทัลยุคใหม่ ยืนยันว่าหน้าทับคือภูมิปัญญาเชิงระบบที่ออกแบบมาอย่างเหนือกาลเวลา
ครั้งหน้าที่ได้ยินเพลงไทย ลองเปลี่ยนจุดโฟกัสจากทำนองมาที่เสียงกลองสักครั้ง แล้วจะพบว่าใต้ความไพเราะที่คุ้นเคยนั้น มีสถาปัตยกรรมทางเวลาอันแยบยลรองรับอยู่ทุกวินาที และผู้สร้างสถาปัตยกรรมนั้นก็คือคนตีกลองผู้ไม่ค่อยได้รับแสงไฟ แต่เป็นเสาหลักที่แท้จริงของวงดนตรีไทยมาแต่โบราณ
ศัพท์น่ารู้ประจำบทความ
- หน้าทับ กระสวนการตีเครื่องหนังที่มีความยาวแน่นอน ใช้วนซ้ำกำกับโครงสร้างเพลง
- เครื่องหนัง เครื่องดนตรีประเภทกลองที่ขึงหน้าด้วยหนังสัตว์ทั้งหมด เช่น ตะโพน กลองทัด โทน รำมะนา กลองแขก
- ไม้กลอง / เสียงกลอง พยางค์เสียงที่เกิดจากวิธีตีต่างกัน เช่น เท่ง ติง ตุ๊บ จ๊ะ พรึม นักดนตรีใช้พยางค์เหล่านี้ท่องจำหน้าทับแบบปากเปล่า
- เพลงหน้าพาทย์ เพลงศักดิ์สิทธิ์ประกอบกิริยาตัวละครและพิธีกรรม มีหน้าทับเฉพาะของตนเอง
- จังหวะตก ตำแหน่งเน้นสำคัญของประโยคจังหวะ มักตรงกับเสียงฉับของฉิ่งและลูกตกของทำนอง
- เพลงเรื่อง ชุดเพลงบรรเลงล้วนหลายเพลงต่อเนื่อง ใช้หน้าทับปรบไก่และสองไม้สลับกันตามประเภทเพลงในชุด
คำถามที่พบบ่อยเรื่องหน้าทับ
ถาม: หน้าทับกับจังหวะฉิ่งอันไหนสำคัญกว่ากัน?
ตอบ: สำคัญคนละหน้าที่และขาดกันไม่ได้ ฉิ่งคือหน่วยเวลาเล็กสม่ำเสมอที่บอกอัตราชั้น ส่วนหน้าทับคือประโยคจังหวะที่บอกวรรคตอนโครงสร้าง นักดนตรีเกาะฉิ่งเพื่อความเที่ยงตรง และเกาะหน้าทับเพื่อรู้ตำแหน่งของตนในเพลง
ถาม: ทำไมเพลงหนึ่งเพลงจึงต้องใช้หน้าทับที่กำหนดตายตัว เปลี่ยนไม่ได้หรือ?
ตอบ: เพราะความยาวหน้าทับต้องพอดีกับความยาววรรคเพลง เพลงประเภทปรบไก่มีวรรคยาวเป็นสองเท่าของเพลงสองไม้ ตีสลับประเภทกันจะ "คร่อม" ทันที เหมือนอ่านกลอนแปดด้วยฉันทลักษณ์กลอนหก อย่างไรก็ดี เพลงบางเพลงมีทั้งฉบับปรบไก่และสองไม้ซึ่งถือเป็นคนละเวอร์ชันกัน
ถาม: คนตีกลองในวงไทยด้นสดได้หรือไม่?
ตอบ: ได้ในกรอบ นักกลองฝีมือดีจะแปรลูกกลองภายในหน้าทับ เพิ่มลด สอดสำเนียงรับกับทำนองและอารมณ์เพลงได้อย่างมีชีวิต แต่โครงหลักของหน้าทับและตำแหน่งเสียงตกต้องคงเดิมเสมอ เสรีภาพบนวินัยนี่เองคือรสมือของคนเครื่องหนัง
ถาม: หน้าทับต้องเรียนกับครูหรือฝึกเองจากตำราได้?
ตอบ: โครงหน้าทับพื้นฐานศึกษาจากตำราและสื่อการสอนได้ แต่คุณภาพเสียง น้ำหนักมือ และการแปรลูกอย่างถูกขนบต้องต่อกับครูตัวต่อตัว โดยเฉพาะหน้าทับเพลงหน้าพาทย์ซึ่งตามจารีตต้องผ่านการครอบครูตามลำดับชั้นก่อนเรียน
ถาม: อยากฝึกหูจับหน้าทับ ควรเริ่มจากเพลงแบบไหน?
ตอบ: เริ่มจากเพลงสองชั้นจังหวะปานกลางของวงเครื่องสาย เพราะเสียงโทน–รำมะนาชัดและหน้าทับไม่ยาวเกินไป ฟังซ้ำจนร้องเลียนเสียงกลองได้หนึ่งรอบเต็ม แล้วจึงขยับไปเพลงสามชั้นที่หน้าทับยาวขึ้น สุดท้ายลองจับหน้าทับพิเศษของเพลงหน้าพาทย์จากการแสดงโขน จะพบว่าหูเราถูกปลดล็อกไปอีกระดับ