หลังจอผ้าขาวที่รูปหนังโลดแล่น มีโลกอีกใบที่ผู้ชมไม่เห็นแต่ขาดไม่ได้ นั่นคือวงดนตรีเล็ก ๆ ที่นั่งล้อมนายหนัง ทำหน้าที่เป็นทั้งลมหายใจ ชีพจร และเสียงหัวเราะของการแสดงทั้งคืน หนังตะลุงมักถูกเล่าในมิติวรรณศิลป์ของนายหนังผู้พากย์เจรจา แต่บทความนี้จะสลับมุมกล้องมาที่ ดนตรีหนังตะลุง ระบบเสียงที่ทำให้แผ่นหนังวัวกลายเป็นตัวละครมีชีวิต และเป็นสายเลือดที่เชื่อมมหรสพเงาแดนใต้เข้ากับเครือญาติทั้งชวา มลายู และวายังโลกมลายูทั้งภูมิภาค
หนังตะลุงในแผนที่วัฒนธรรมเงา
การแสดงเงา (shadow play) คือมรดกร่วมของเอเชีย ตั้งแต่หนังจีน วายังกูลิตชวา-มลายู ถึงหนังใหญ่และหนังตะลุงของไทย สายใต้ของไทยรับและคายกับโลกมลายูอย่างแนบแน่น หนังตะลุงที่ตกผลึกในหัวเมืองใต้ โดยเฉพาะแถบพัทลุง นครศรีธรรมราช สงขลา ตรัง คือลูกผสมที่มีบุคลิกของตนเองเต็มตัว ใช้รูปหนังแกะฉลุขนาดเล็กเชิดหลังจอไฟ นายหนังคนเดียวพากย์ทุกตัวละคร ดำเนินเรื่องจักร ๆ วงศ์ ๆ ผสมมุกตลกร่วมสมัยผ่านตัวตลกประจำอย่างเท่ง หนูนุ้ย ยอดทอง ที่กลายเป็นซูเปอร์สตาร์ของวัฒนธรรมใต้ และทั้งหมดนี้เดินอยู่บนพรมเสียงของวงดนตรีหลังจอตลอดคืน
กายวิภาคของวงหนังตะลุง
วงดนตรีหนังตะลุงมาตรฐานเป็นวงเล็กกะทัดรัดราวห้าถึงเจ็ดคน เครื่องหลักได้แก่
- ปี่ ปี่ลิ้นขนาดเล็กเสียงแหลมสูงตระกูลเดียวกับปี่ในภาคกลางแต่สำเนียงใต้จัดจ้าน ทำหน้าที่เดินทำนองหลักเพียงเครื่องเดียวของวง เสียงปี่คือ "เสียงพูด" ทางอารมณ์ของหนัง ทั้งหวาน เศร้า และเร่งเร้า
- ทับ (โทนใต้) คู่ กลองหน้าเดียวรูปคล้ายโทนสองใบเสียงต่างกัน ผู้ตีใช้มือคุมชุดจังหวะหลักที่เรียกว่า "เพลงทับ" นี่คือหัวใจจังหวะของหนังตะลุง ตำแหน่งมือทับคือมือขวาของนายหนังโดยแท้ เพราะจังหวะทับต้องหายใจร่วมกับการเชิดทุกวินาที
- กลองตุ๊ก กลองสองหน้าเล็กตีด้วยไม้ เสริมย้ำจังหวะและเสียงเอฟเฟกต์ เช่น ฝีเท้า การต่อสู้
- โหม่งคู่ ฆ้องคู่เสียงสูงต่ำในรางไม้ ตีสลับเป็นลูกตกประจำจังหวะ เสียง "โหม่ง" นี้เองที่กลายเป็นชื่อเรียกวงในบางถิ่น
- ฉิ่ง กรับ กำกับจังหวะย่อยตามแบบแผนดนตรีไทยทั่วไป
บางคณะเสริมซอด้วงหรือเครื่องอื่นตามรสนิยม แต่แกนห้าชิ้นนี้คือมาตรฐานที่สืบกันมา น่าสังเกตว่าโครงวงนี้พ้องกับวงโนราและวงชาตรีอย่างมีนัยสำคัญ ยืนยันเครือญาติมหรสพสายใต้ที่แตกจากรากพิธีกรรมเดียวกัน
ดนตรีทำหน้าที่อะไรในการแสดง
ดนตรีหนังตะลุงทำงานสามชั้นพร้อมกันตลอดคืน
ชั้นแรกคือ โครงสร้างพิธีและเวลา การแสดงเปิดด้วยชุดเบิกโรงตามขนบ ตั้งเครื่องบูชาครู ลงโรง ออกลิงหัวค่ำ ออกฤๅษี ออกรูปเจ้าเมือง แต่ละขั้นมีเพลงประจำที่วงต้องบรรเลงถูกลำดับ เสียงเพลงเหล่านี้ประกาศแก่ทั้งโลกมนุษย์และครูหนังว่าการแสดงดำเนินถึงขั้นใด เมื่อจบคืนก็มีเพลงลาโรงปิดอย่างถูกแบบ
ชั้นที่สองคือ การปั้นฉากและอารมณ์ เพลงทับแต่ละชุดผูกกับกิริยาบนจอ เพลงเดินทางเมื่อรูปออกเดิน เพลงเชิดเร่งเมื่อไล่ล่ารบพุ่ง ทำนองปี่โหยหวานเมื่อฉากรักฉากร่ำลา วงที่ชำนาญจะสลับเพลงตามจอแบบไร้รอยต่อ ราวกับดนตรีกับรูปหนังคือสิ่งมีชีวิตเดียว
ชั้นที่สามคือ การหนุนวาทศิลป์นายหนัง ระหว่างพากย์เจรจา วงจะผ่อนเหลือจังหวะเบา คอยรับมุก ย้ำคำ และ "ส่ง" ให้ประโยคเด็ดของนายหนังกระแทกใจ จังหวะรับส่งนี้เป็นทักษะเฉพาะที่ต้องเล่นด้วยกันนานจึงเข้าขา คณะหนังดังจึงหวงมือทับมือปี่ของตนยิ่งกว่าสิ่งใด เพราะนายหนังจะเก่งเพียงไร หากวงไม่ "หนุน" เสียงก็ตกจอ
เพลงทับ: ระบบจังหวะที่เป็นภาษา
หัวใจวิชาการของดนตรีหนังตะลุงอยู่ที่ระบบ เพลงทับ ชุดกระสวนจังหวะมาตรฐานที่มีชื่อและหน้าที่ชัดเจน นับได้หลายสิบเพลงในสายครูต่าง ๆ ทั้งเพลงเดิน เพลงเชิด เพลงเสมอ เพลงโค ฯลฯ ผู้เรียนดนตรีหนังต้องท่องจำเพลงทับทั้งระบบพร้อมหน้าที่ของมัน เหมือนนักดนตรีภาคกลางจำหน้าทับและเพลงหน้าพาทย์ ระบบนี้ทำให้นายหนังกับวงสื่อสารกันได้โดยไม่ต้องพูด เพียงนายหนังขึ้นบทหรือขยับรูปแบบใด มือทับก็รู้ทันทีว่าต้องเข้าเพลงอะไร นี่คือภาษาวิชาชีพที่ประณีตไม่แพ้ระบบใดของดนตรีราชสำนัก และคือเหตุผลที่การชมหนังตะลุงอย่างรู้เพลงทับจะสนุกขึ้นอีกโลกหนึ่ง
จากไต้ไฟถึงแอลอีดี: ดนตรีหนังในยุคเปลี่ยนผ่าน
หนังตะลุงศตวรรษที่ 21 เปลี่ยนโฉมมาก จอใหญ่ขึ้น ไฟแอลอีดีแทนไต้ เครื่องเสียงขยายทั้งวง และที่ถกเถียงกันมากที่สุดคือการผสม ดนตรีลูกทุ่ง-สตริง เข้ากับวงเดิม หลายคณะเพิ่มกลองชุด คีย์บอร์ด กีตาร์เบส เล่นเพลงลูกทุ่งฮิตสลับฉากเพื่อดึงคนดูรุ่นใหม่ ปรากฏการณ์นี้ถูกวิจารณ์ว่าทำให้หนัง "เสียขนบ" แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่าคณะที่ปรับตัวคือคณะที่ยังมีงานเลี้ยงทีมได้จริง ขณะเดียวกันสายอนุรักษ์ก็ยังรักษาวงเครื่องห้าดั้งเดิมไว้ในการแสดงพิธีและเวทีวัฒนธรรม โดยมีศิลปินแห่งชาติสายหนังตะลุงหลายท่านตลอดหลายทศวรรษเป็นหลักยึดของมาตรฐาน ทางสายกลางที่หลายคณะใช้คือ "สองระบบในคณะเดียว" เปิดคืนด้วยขนบเต็มรูป แล้วผ่อนสู่ความบันเทิงร่วมสมัยยามดึก นับเป็นการเจรจาระหว่างการอนุรักษ์กับปากท้องที่ยังดำเนินอยู่ทุกค่ำคืนบนแดนใต้
อภิธานศัพท์ประจำบทความ
- นายหนัง ศิลปินหลักผู้เชิดรูปและพากย์ทุกตัวละคร ผู้นำสูงสุดของคณะ
- ทับ กลองหน้าเดียวคู่ หัวใจจังหวะของวงหนังตะลุงและโนรา
- เพลงทับ ชุดกระสวนจังหวะมาตรฐานที่ผูกกับกิริยาและฉากบนจอ
- เบิกโรง–ลาโรง ลำดับพิธีเปิดปิดการแสดงตามขนบ พร้อมเพลงประจำแต่ละขั้น
- รูปหนัง ตัวหนังฉลุจากหนังวัวที่ใช้เชิด คำว่า "รูป" คือหน่วยเรียกตัวละคร
- ออกฤๅษี ขั้นตอนเชิดรูปฤๅษีไหว้ครูก่อนเข้าเรื่อง ธรรมเนียมศักดิ์สิทธิ์ร่วมของมหรสพไทย
คำถามทบทวนและประเด็นชวนคิด
1. เหตุใดวงหนังตะลุงจึงเล็กเพียงห้าเจ็ดคน แต่ครองการแสดงทั้งคืนได้?
เพราะออกแบบตามหลักครบหน้าที่ไม่ซ้ำซ้อน ปี่ถือทำนองและอารมณ์ ทับถือชีพจรและภาษาเพลง กลองตุ๊กถือสีสันเอฟเฟกต์ โหม่งฉิ่งถือโครงเวลา เมื่อทุกชิ้นมีบทชัดและผู้เล่นช่ำชอง วงเล็กกลับได้เปรียบเรื่องความไวในการรับส่งกับนายหนัง ซึ่งคือหัวใจของมหรสพด้นสด
2. ระบบเพลงทับคล้ายและต่างจากเพลงหน้าพาทย์ภาคกลางอย่างไร?
คล้ายที่เป็นชุดเพลงมาตรฐานผูกกับกิริยาและพิธี ทำให้ศิลปินสื่อสารกันด้วยเสียงไม่ต้องพูด ต่างที่ศูนย์กลางอำนาจ เพลงหน้าพาทย์ยึดแบบแผนราชสำนักและความศักดิ์สิทธิ์ของเพลงเป็นหลัก ขณะเพลงทับยึดการรับใช้จอและนายหนังแบบเรียลไทม์ ยืดหดด้นสดได้มากกว่า สะท้อนบุคลิกศิลปะราษฎร์ที่คล่องตัวกว่าศิลปะหลวง
3. การที่โครงวงหนังตะลุงพ้องกับโนราและชาตรีบอกอะไรทางประวัติศาสตร์?
บ่งชี้รากร่วมของมหรสพสายใต้ที่แตกแขนงจากประเพณีพิธีกรรมเดียวกัน ชุดเครื่องปี่-ทับ-กลอง-โหม่ง-ฉิ่ง คือ "เครื่องมือมาตรฐาน" ของโรงพิธีใต้โบราณ เมื่อการแสดงแตกสายเป็นโนรา หนัง และชาตรี เครื่องดนตรีจึงติดตัวไปทุกสาย การศึกษาเปรียบเทียบสามสายนี้คือกุญแจสำคัญของประวัติศาสตร์การแสดงคาบสมุทร
4. ควรประเมินการผสมดนตรีลูกทุ่งเข้าหนังตะลุงอย่างไร?
มองเป็นยุทธศาสตร์การอยู่รอดที่มีทั้งได้และเสีย ได้ผู้ชมและรายได้ที่ต่อชีวิตคณะ เสียความเข้มข้นของขนบในส่วนบันเทิง ทางประเมินที่เป็นธรรมคือดูว่าคณะยังรักษาแกนพิธีและเพลงทับครบหรือไม่ หากเบิกโรงถูกแบบ เพลงครูยังแม่น ส่วนบันเทิงร่วมสมัยก็คือเปลือกที่เปลี่ยนได้ตามยุคเหมือนที่มุกตลกนายหนังเปลี่ยนมาทุกสมัยอยู่แล้ว
5. ชมหนังตะลุงอย่างไรให้ได้อรรถรสด้านดนตรีเต็มที่?
ไปถึงก่อนเริ่มเพื่อชมพิธีเบิกโรงซึ่งคือช่วงเพลงขนบเข้มข้นสุด เลือกที่นั่งด้านข้างที่เห็นวงหลังจอ สังเกตการรับส่งระหว่างมือทับกับนายหนังตอนมุกตลกและฉากรบ แล้วลองจับว่าเพลงเปลี่ยนเมื่อรูปเปลี่ยนกิริยาอย่างไร ชมครั้งที่สองจะเริ่ม "ได้ยินภาษา" ของเพลงทับ และนั่นคือวินาทีที่หนังตะลุงจะกลายเป็นมหรสพสองชั้นที่ดูเงาก็สนุก ฟังเสียงก็ลึกไปพร้อมกัน
📜 บทความสาระความรู้โดยทีมงาน ThaiMusicHub.com — ศูนย์รวมความรู้ดนตรีไทยและดนตรีสากล จัดทำเพื่อเผยแพร่เป็นวิทยาทาน หากนำเนื้อหาไปใช้ กรุณาอ้างอิงแหล่งที่มา