ถ้าวงการดนตรีตะวันตกมีเบโทเฟน วงการดนตรีไทยก็มี หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) บุรุษผู้ซึ่งชีวิตจริงเข้มข้นเสียยิ่งกว่าภาพยนตร์ที่สร้างจากเรื่องราวของท่าน จากเด็กชายริมแม่น้ำแม่กลองผู้ตีระนาดเก่งเกินวัย สู่มือระนาดหนุ่มที่ชนะการประชันครั้งแล้วครั้งเล่าจนเจ้านายชั้นสูงรับเข้าวัง กลายเป็นนักประพันธ์ผู้แต่งเพลงไว้มากที่สุดคนหนึ่งในประวัติศาสตร์ และปิดฉากชีวิตในฐานะครูใหญ่ของแผ่นดินผู้มีลูกศิษย์สืบสายวิชากระจายทั่วประเทศจนทุกวันนี้ บทความนี้ขอพาผู้อ่านย้อนรอยชีวิตอันอัศจรรย์ของมหาคีตกวีผู้นี้ ผู้ที่คนดนตรีไทยเรียกขานด้วยความเคารพสั้น ๆ ว่า "ท่านครู"
กำเนิดอัจฉริยะแห่งลุ่มน้ำแม่กลอง
ศร ศิลปบรรเลง เกิดเมื่อ พ.ศ. 2424 ในสมัยรัชกาลที่ 5 ที่อัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม ดินแดนสวนมะพร้าวริมแม่กลองซึ่งเป็นอู่วัฒนธรรมดนตรีสำคัญของภาคกลาง บิดาของท่านคือครูสิน ศิลปบรรเลง นักปี่พาทย์มีชื่อของย่านนั้นซึ่งเป็นศิษย์สายตรงของพระประดิษฐไพเราะ (ครูมีแขก) ครูเพลงระดับตำนานแห่งต้นรัตนโกสินทร์ เด็กชายศรจึงเติบโตท่ามกลางเสียงปี่พาทย์ตั้งแต่ลืมตาดูโลก และแสดงแววอัจฉริยะอย่างรวดเร็ว ว่ากันว่าท่านจดจำเพลงได้เพียงฟังไม่กี่เที่ยว และฝึกระนาดหนักถึงขั้นซ้อมจนดึกดื่นค่อนคืนเป็นกิจวัตร ฝีมือของท่านจึงก้าวกระโดดเกินเด็กรุ่นเดียวกันชนิดไม่เห็นฝุ่น
ชื่อเสียงของมือระนาดหนุ่มจากอัมพวาเลื่องลือไปไกลผ่านการประชันวงตามงานต่าง ๆ ที่ท่านมักเป็นฝ่ายชนะด้วยไหวพริบและฝีไม้อันเฉียบคม จุดเปลี่ยนชีวิตมาถึงเมื่อสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ("สมเด็จวังบูรพา") ได้ทอดพระเนตรฝีมือของท่าน ทรงพอพระทัยยิ่ง จึงทรงรับเข้าเป็นนักดนตรีประจำวังบูรพาภิรมย์ และต่อมาได้เป็น "จางวาง" ผู้ควบคุมวงดนตรีของวัง คนทั่วไปจึงเรียกท่านว่า "จางวางศร" ตำแหน่งนี้เปิดโลกให้ท่านได้เรียนเพลงชั้นสูงจากครูใหญ่หลายสำนัก ได้ประชันกับยอดฝีมือระดับประเทศ และได้ตามเสด็จเจ้านายไปเปิดหูเปิดตายังต่างแดน
ผู้นำอังกะลุงเข้าสยาม และนวัตกรรมไม่รู้จบ
ราว พ.ศ. 2451 จางวางศรตามเสด็จสมเด็จวังบูรพาประพาสเกาะชวา และได้พบเครื่องดนตรีไม้ไผ่เขย่าของชาวซุนดาที่เรียกว่า อังกะลุง ท่านเล็งเห็นศักยภาพทันที จึงนำกลับมาสยามพร้อมปรับปรุงให้เข้ากับดนตรีไทย ทั้งขยายขนาด เพิ่มกระบอกเสียงเป็นสามกระบอกต่อตัว และเทียบเสียงตามระบบไทย จนอังกะลุงกลายเป็นเครื่องดนตรียอดนิยมที่แพร่หลายเข้าสู่โรงเรียนทั่วประเทศตราบทุกวันนี้ นับเป็นกรณีศึกษาการรับวัฒนธรรมต่างชาติมาต่อยอดที่สำเร็จที่สุดครั้งหนึ่งของไทย
นวัตกรรมของท่านไม่หยุดแค่นั้น ท่านคิดค้นและพัฒนาการบรรเลงหลายอย่างที่กลายเป็นมาตรฐานของวงการ ทั้งทางเดี่ยวระนาดที่พลิกแพลงพิสดาร กลเม็ดการบรรเลงแบบใหม่ และการทดลองรูปแบบวงต่าง ๆ ท่านยังเป็นครูไทยรุ่นแรก ๆ ที่เปิดรับความรู้ดนตรีสากล ศึกษาการบันทึกโน้ต และส่งเสริมให้ลูกหลานเรียนดนตรีทั้งสองระบบควบคู่กัน วิสัยทัศน์ที่ว่า "ของไทยต้องรักษา ของเทศต้องรู้ทัน" นี้ล้ำหน้ายุคสมัยอย่างยิ่ง
นักประพันธ์ผู้แต่งเพลงดั่งสายน้ำไหล
ในด้านการประพันธ์ หลวงประดิษฐไพเราะคือปรากฏการณ์ ท่านแต่งเพลงไว้มากมายหลายร้อยเพลง ครอบคลุมแทบทุกประเภท ทั้งเพลงเถา เพลงเดี่ยว เพลงโหมโรง เพลงระบำ และเพลงประกอบการแสดง ผลงานเลื่องชื่อที่ยังบรรเลงกันแพร่หลาย เช่น แสนคำนึงเถา อันครวญหวานกินใจ ลาวเสี่ยงเทียนเถา ที่กลิ่นสำเนียงลาวหอมละมุน เพลงชุดสำเนียงภาษาอันแพรวพราว และทางเดี่ยวเครื่องต่าง ๆ ที่ลูกศิษย์สายท่านหวงแหนสืบทอดกันเป็นสมบัติล้ำค่า ท่านมีความสามารถพิเศษในการแต่งเพลงได้รวดเร็วฉับพลันตามเหตุการณ์ตรงหน้า เรื่องเล่าในวงการมีมากมายว่าท่านแต่งเพลงใหม่กลางงานเพื่อตอบโจทย์การประชันหรือรับเสด็จได้ในเวลาไม่กี่ชั่วยาม ความไวระดับนี้มาจากความแตกฉานในระบบเพลงไทยถึงขั้นที่ภาษาเพลงกลายเป็นภาษาแม่ที่สองของท่าน
บรรดาศักดิ์ "หลวงประดิษฐไพเราะ" ได้รับพระราชทานในสมัยรัชกาลที่ 6 ซึ่งเป็นนามเดียวกับที่ครูมีแขก บรมครูต้นสายวิชาของบิดาท่านเคยได้รับ นับเป็นเกียรติยศสูงสุดที่ยืนยันสถานะครูเพลงหมายเลขหนึ่งของแผ่นดินในยุคนั้น ท่านได้รับหน้าที่สำคัญต่อเนื่อง ทั้งควบคุมวงดนตรีหลวง สอนดนตรีแก่เจ้านายหลายพระองค์ และมีบทบาทในการวางรากฐานการศึกษาดนตรีไทยของกรมมหรสพและหน่วยงานรัฐในเวลาต่อมา
ครูของครู: โรงเรียนที่ชื่อว่า "บ้านบาตร"
หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ยุคทองของวงดนตรีประจำวังเจ้านายค่อยเสื่อมลง แต่บ้านของท่านครูย่านบ้านบาตรกลับยิ่งคึกคัก เพราะกลายเป็นสำนักดนตรีที่นักเรียนจากทั่วประเทศดั้นด้นมาฝากตัว ท่านสอนศิษย์ด้วยแนวทางที่เล่าขานกันมาก คือเคี่ยวหนักเรื่องพื้นฐาน ปล่อยให้ศิษย์ที่แน่นแล้วได้ทดลองสร้างสรรค์ และมอบเพลงให้ตามความเหมาะสมของแววแต่ละคน ลูกศิษย์ของท่านเติบโตเป็นครูใหญ่ นักระนาดเอก และศิลปินแห่งชาติหลายต่อหลายคน สายวิชา "สายท่านครู" หรือสายศิลปบรรเลงจึงเป็นหนึ่งในสายธารหลักที่หล่อเลี้ยงดนตรีไทยมาจนปัจจุบัน ทายาทของท่านเองก็สืบงานดนตรีต่ออย่างแข็งขัน โดยเฉพาะครูบรรเลง สาคริก บุตรี ผู้ก่อตั้งมูลนิธิหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ที่ยังดำเนินงานเผยแพร่มรดกของท่านครูจนทุกวันนี้
หลวงประดิษฐไพเราะถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. 2497 รวมอายุ 73 ปี ทิ้งคลังเพลงมหาศาลและเครือข่ายศิษย์ทั่วแผ่นดินไว้เป็นอนุสาวรีย์ที่มีชีวิต
จากชีวิตจริงสู่จอเงิน: ปรากฏการณ์ "โหมโรง"
ห้าสิบปีหลังการจากไปของท่าน เรื่องราวชีวิตช่วงหนุ่มของท่านครูกลายเป็นแรงบันดาลใจของภาพยนตร์ "โหมโรง" (พ.ศ. 2547) ที่เล่าเรื่องนักระนาดหนุ่มนาม "ศร" ผู้ฝ่าสังเวียนประชันสู่ความเป็นครู หนังประสบความสำเร็จท่วมท้น กวาดรางวัลใหญ่ และจุดกระแสเยาวชนแห่เรียนระนาดทั่วประเทศ ปรากฏการณ์นี้พิสูจน์พลังของเรื่องราวท่านครูว่าเวลาผ่านไปกึ่งศตวรรษก็ยังปลุกไฟรักดนตรีไทยได้ทั้งชาติ ต่อมายังมีละครเวทีและสารคดีตามมาอีกหลายชิ้น ชื่อ "ศร ศิลปบรรเลง" จึงก้าวข้ามวงการดนตรีไปเป็นสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมของความมุ่งมั่นแบบไทย
บทเรียนจากท่านครูถึงคนรุ่นเรา
มองย้อนทั้งชีวิตของหลวงประดิษฐไพเราะ มีบทเรียนอย่างน้อยสามข้อที่ร่วมสมัยเสมอ
- ความเป็นเลิศไม่มีทางลัด เบื้องหลังชัยชนะทุกสังเวียนคือการซ้อมที่หนักกว่าใครและวินัยเหล็กตั้งแต่เยาว์วัย
- รากที่ลึกทำให้กิ่งกล้าแตกใบใหม่ ท่านแตกฉานขนบโบราณถึงแก่น จึงกล้าสร้างนวัตกรรมโดยไม่กลัวหลงทาง ทั้งรับอังกะลุงจากชวาและเปิดรับวิชาสากล
- วิชาที่แท้ต้องส่งต่อ ท่านไม่หวงเพลงไว้กับตัว แต่หว่านมันลงในศิษย์นับร้อยจนวิชากลายเป็นป่าใหญ่ที่ไม่มีวันตาย
ทุกครั้งที่เราได้ยินเสียงอังกะลุงในโรงเรียน เสียงแสนคำนึงจากวงมโหรี หรือเห็นเด็กคนหนึ่งซ้อมระนาดอย่างมุ่งมั่นหลังเลิกเรียน นั่นคือเสียงสะท้อนจากชีวิตของชายชื่อศร ศิลปบรรเลง ผู้พิสูจน์ให้เห็นว่าคนธรรมดาจากริมแม่กลองคนหนึ่ง หากรักสิ่งใดสุดหัวใจและทุ่มเทให้มันทั้งชีวิต ก็สามารถยกทั้งวงการขึ้นบ่าแล้วพาเดินข้ามศตวรรษได้จริง ๆ
เส้นทางชีวิตโดยสังเขป
- พ.ศ. 2424 เกิดที่อัมพวา สมุทรสงคราม ในครอบครัวครูปี่พาทย์ บุตรครูสิน ศิลปบรรเลง
- วัยเยาว์–วัยหนุ่ม ฝึกระนาดอย่างหนักจนมีชื่อเสียงจากการประชันทั่วลุ่มน้ำแม่กลองและพระนคร
- ราว พ.ศ. 2443 เข้าเป็นนักดนตรีประจำวังบูรพาภิรมย์ ได้รับตำแหน่งจางวางวงดนตรี เป็นที่มาของชื่อ "จางวางศร"
- พ.ศ. 2451 ตามเสด็จประพาสชวา พบและนำอังกะลุงเข้ามาปรับปรุงเป็นแบบไทย
- สมัยรัชกาลที่ 6 ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์ "หลวงประดิษฐไพเราะ" รับราชการด้านดุริยางค์
- สมัยรัชกาลที่ 7 เป็นต้นมา สร้างสรรค์เพลงเถาและทางเดี่ยวจำนวนมหาศาล พร้อมสอนศิษย์ที่สำนักบ้านบาตรจนเป็นศูนย์กลางการดนตรีของประเทศ
- พ.ศ. 2497 ถึงแก่กรรม อายุ 73 ปี ทิ้งมรดกเพลงหลายร้อยเพลงและสายศิษย์ทั่วแผ่นดิน
- พ.ศ. 2547 ภาพยนตร์โหมโรงที่ได้แรงบันดาลใจจากชีวิตท่านออกฉาย จุดกระแสดนตรีไทยทั้งประเทศ
คำถามที่พบบ่อยเรื่องหลวงประดิษฐไพเราะ
ถาม: "หลวงประดิษฐไพเราะ" เป็นชื่อคนหรือชื่อตำแหน่ง?
ตอบ: เป็นบรรดาศักดิ์ (ราชทินนาม) ที่พระราชทานแก่ขุนนาง ชื่อตัวจริงของท่านคือ ศร นามสกุล ศิลปบรรเลง และก่อนหน้าท่าน ครูมีแขก (พระประดิษฐไพเราะ) ครูเพลงต้นรัตนโกสินทร์ก็เคยได้รับราชทินนามใกล้เคียงกันนี้ การเรียกชื่อเต็มจึงนิยมวงเล็บชื่อตัวไว้ว่า หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง)
ถาม: ตัวละครศรในภาพยนตร์โหมโรงคือท่านจริง ๆ ใช่ไหม?
ตอบ: เป็นตัวละครที่ได้แรงบันดาลใจจากชีวิตท่านโดยเฉพาะช่วงหนุ่มนักประชัน แต่เหตุการณ์และตัวละครแวดล้อมถูกแต่งเสริมเพื่ออรรถรส จึงควรชมในฐานะภาพยนตร์อิงแรงบันดาลใจ ไม่ใช่สารคดีชีวประวัติ ผู้สนใจเรื่องจริงควรอ่านงานค้นคว้าประวัติของท่านประกอบ
ถาม: เพลงของท่านฟังได้ที่ไหนบ้าง?
ตอบ: เพลงอย่างแสนคำนึงเถาและลาวเสี่ยงเทียนยังบรรเลงบันทึกเสียงกันแพร่หลาย หาฟังได้ทั้งจากคลังสื่อของหน่วยงานวัฒนธรรม ช่องของสถาบันการศึกษาดนตรี และสตรีมมิงทั่วไป ส่วนทางเดี่ยวสายท่านครูสืบทอดผ่านศิษย์สายศิลปบรรเลงซึ่งมีบันทึกการแสดงเผยแพร่ต่อเนื่อง
ถาม: มูลนิธิหลวงประดิษฐไพเราะทำอะไรบ้าง?
ตอบ: ก่อตั้งโดยทายาทเพื่อสืบสานมรดกของท่านครู ดำเนินงานอนุรักษ์และเผยแพร่ ทั้งการรวบรวมบันทึกผลงาน จัดการแสดงและงานรำลึก สนับสนุนการศึกษาดนตรีไทยของเยาวชน และเป็นศูนย์ข้อมูลสำหรับผู้ศึกษาชีวิตและผลงานของท่าน
ถาม: อะไรคือสิ่งที่ทำให้ท่านต่างจากครูดนตรีร่วมยุค?
ตอบ: ความครบเครื่องในระดับสูงสุดพร้อมกันทุกด้าน คือฝีมือบรรเลงระดับแชมป์ประชัน ผลงานประพันธ์มหาศาลหลากประเภท หัวคิดนวัตกรรมที่กล้ารับของใหม่มาต่อยอด และความเป็นครูที่สร้างศิษย์ทั้งแผ่นดิน ครูร่วมยุคหลายท่านเป็นเลิศเฉพาะด้าน แต่น้อยคนจะเป็นเลิศครบทุกด้านเช่นท่าน