แผ่นดินอีสานไม่ได้มีเพียงเสียงแคนและหมอลำ ลงใต้ไปตามแนวเทือกพนมดงรัก แถบสุรินทร์ บุรีรัมย์ ศรีสะเกษ คือโลกวัฒนธรรมอีกใบที่พูดภาษาเขมร นับถือผีบรรพชนแบบของตน และเต้นด้วยจังหวะที่ชื่อ กันตรึม ดนตรีที่ครั้งหนึ่งเป็นเสียงเฉพาะของพิธีรักษาโรคและงานบุญหมู่บ้าน ก่อนจะทะยานเป็นจังหวะฮิตที่วัยรุ่นทั้งประเทศเต้นตามในยุคสตรีมมิง บทความนี้จะพาลงลึกสู่กันตรึมทั้งราก ลำต้น และดอกผลร่วมสมัย ในฐานะกรณีศึกษาชั้นดีของดนตรีชาติพันธุ์ที่เดินทางไกลที่สุดเรื่องหนึ่งของไทย
เขมรถิ่นไทย: เจ้าของวัฒนธรรม
ก่อนรู้จักดนตรีต้องรู้จักผู้คน ชาวเขมรถิ่นไทย (คแมร์ลือ) คือกลุ่มชาติพันธุ์ใหญ่ของอีสานใต้ สืบเชื้อสายและภาษาเดียวกับเขมรกัมพูชาแต่ตั้งถิ่นฐานบนแผ่นดินไทยมาหลายศตวรรษ วัฒนธรรมของพวกเขาผสานพุทธ ผี และพราหมณ์เข้มข้น มีประเพณีเฉพาะอย่างแซนโฎนตา (เซ่นบรรพชน) และพิธี โจลมะม็วด การเข้าทรงรักษาโรคที่ดนตรีคือเครื่องมือหลักของพิธี กันตรึมถือกำเนิดและเติบโตในบริบทนี้ ชื่อ "กันตรึม" เองเชื่อกันว่าเลียนเสียงกลอง "โจ๊ะ-กันตรึม-ตรึม" อันเป็นหัวใจของวง
เครื่องดนตรีและเสียงประจำวง
วงกันตรึมดั้งเดิมเป็นวงขนาดเล็กที่เครื่องหลักได้แก่
- กลองกันตรึม (สโกร์) กลองหน้าเดียวคู่ทำจากไม้ขุดขึงหนัง ตีด้วยมือ คุมจังหวะอันเป็นชื่อของวง จังหวะพื้นฐานสามช่าอันเด้งดึ๋งของมันคือดีเอ็นเอที่ทำให้เพลงกันตรึม "ลุกขึ้นเต้น" ได้เสมอ
- ซอกันตรึม (ตรัวเขมร) ซอสองสายกะโหลกกะลาตระกูลเดียวกับซออู้แต่สำเนียงเขมรจัด เดินทำนองหวานเศร้าเป็นเส้นหลักของวง
- ปี่อ้อ (ปี่สไล) ปี่ลิ้นเสียงโหยแหลมที่ใช้มากในสายพิธี เสียงของมันถือว่าสื่อถึงวิญญาณได้ตรงที่สุด
- ฉิ่ง ฉาบ กรับ กำกับจังหวะย่อยตามแบบแผนร่วมของภูมิภาค
หัวใจการขับร้องคือ เจรียง ศิลปะการขับลำนำภาษาเขมรที่มีฉันทลักษณ์และทำนองเฉพาะหลายสิบทำนอง (บท) ตั้งแต่เจรียงพิธีอันขลัง เจรียงเกี้ยวหยอกล้อ ถึงเจรียงเล่านิทาน นักขับเจรียงชั้นครูด้นกลอนเขมรสดได้แบบเดียวกับหมอลำด้นกลอนลาว ภาษาเขมรที่เต็มไปด้วยเสียงควบและคำสั้นกระชับให้สำเนียงการขับที่เด้งรับกับกลองอย่างเป็นธรรมชาติ นี่คือเหตุผลที่เพลงกันตรึมแม้ผู้ฟังไม่รู้ภาษาก็ยังรู้สึก "มัน" เพราะเสียงภาษากับจังหวะถูกออกแบบมาคู่กัน
จากพิธีกรรมสู่งานรื่นเริง
ในบริบทดั้งเดิม กันตรึมทำงานสองภาค ภาคศักดิ์สิทธิ์คือดนตรีประกอบพิธีโจลมะม็วด ที่ครูดนตรีบรรเลงทำนองเฉพาะเรียกวิญญาณครูมะม็วดลงประทับร่างทรงเพื่อวินิจฉัยและรักษาความเจ็บป่วย ทำนองพิธีเหล่านี้ถือเป็นของสูง มีลำดับและข้อห้ามแบบเดียวกับเพลงหน้าพาทย์ของภาคกลาง ภาคบันเทิงคืองานบุญ งานแต่ง งานประเพณีทั้งปวง ที่วงกันตรึมบรรเลงเจรียงเกี้ยวและเพลงเต้นรำตลอดคืน สองภาคนี้เลี้ยงวงจรชีวิตของนักดนตรีกันตรึมมาหลายชั่วอายุคน ศิลปินอาวุโสของสายนี้หลายท่านได้รับการยกย่องระดับชาติ โดยเฉพาะ น้ำผึ้ง เมืองสุรินทร์ ราชินีกันตรึมผู้ทำให้เจรียงดังไกลทั่วประเทศ และครูเพลงพื้นบ้านสุรินทร์อีกหลายท่านที่เป็นคลังทำนองมีชีวิต
การเดินทางสู่กระแสหลัก: จากรถแห่ถึงร้อยล้านวิว
เส้นทางป็อปของกันตรึมเริ่มจากยุคเทปคาสเซ็ตที่ค่ายเพลงท้องถิ่นอัดกันตรึมประยุกต์ใส่กลองไฟฟ้า ขายดีทั่วอีสานใต้และแรงงานพลัดถิ่นในเมืองใหญ่ ตามด้วยยุค รถแห่ ที่วงดนตรีเคลื่อนที่ยกจังหวะกันตรึมสามช่าเข้าระบบเครื่องเสียงมหึมา กลายเป็นเสียงประจำงานบุญสมัยใหม่ทั้งภาค และจุดระเบิดใหญ่คือยุคสตรีมมิงเมื่อศิลปินรุ่นใหม่สายอีสานใต้หลอมจังหวะกันตรึมเข้ากับป็อปและฮิปฮอป เพลงตระกูลนี้หลายเพลงทำยอดวิวหลักร้อยล้าน พาคำเขมรถิ่นไทยขึ้นชาร์ตเพลงประเทศ ปรากฏการณ์นี้มีนัยลึกกว่าความบันเทิง มันคือการที่วัฒนธรรมชายขอบซึ่งครั้งหนึ่งผู้พูดภาษาเคยถูกล้อ กลายเป็นความเท่ที่เยาวชนทั้งประเทศเลียนแบบ ความภูมิใจทางชาติพันธุ์ของคนรุ่นใหม่อีสานใต้ฟื้นขึ้นพร้อมเสียงเบสของเพลงบ้านตัวเอง
โจทย์ของการสืบทอด
เบื้องหลังความคึกคักเชิงพาณิชย์ สายพิธีกรรมของกันตรึมกลับบางลง ครูเจรียงโบราณและหมอเพลงพิธีเหลือน้อยตามวัย ทำนองพิธีจำนวนมากเสี่ยงหายเพราะบริบทโจลมะม็วดหดตัวตามยุคสมัยและระบบสาธารณสุขสมัยใหม่ งานเก็บข้อมูลของมหาวิทยาลัยราชภัฏในพื้นที่ สภาวัฒนธรรมจังหวัด และนักวิจัยชาติพันธุ์ดนตรีจึงเร่งบันทึกทั้งเสียง โน้ต และบริบทพิธีไว้ ขณะที่โรงเรียนหลายแห่งในสุรินทร์และศรีสะเกษบรรจุกันตรึมเป็นหลักสูตรท้องถิ่น สร้างนักดนตรีเยาวชนที่เล่นได้ทั้งเพลงประยุกต์และเพลงครู เส้นทางที่วงการหวังคือให้ป็อปเป็นประตูดึงเด็กเข้ามา แล้วให้รากพิธีเป็นห้องเรียนขั้นลึกสำหรับผู้ที่จะสืบสายต่อ
อภิธานศัพท์ประจำบทความ
- เขมรถิ่นไทย กลุ่มชาติพันธุ์ผู้พูดภาษาเขมรบนแผ่นดินไทย เจ้าของวัฒนธรรมกันตรึม
- โจลมะม็วด พิธีเข้าทรงรักษาโรคของอีสานใต้ บริบทศักดิ์สิทธิ์ดั้งเดิมของกันตรึม
- สโกร์ (กลองกันตรึม) กลองหน้าเดียวคู่หัวใจจังหวะของวง ที่มาของชื่อกันตรึม
- ตรัว ซอสองสายตระกูลเขมร เส้นทำนองหลักของวงกันตรึม
- เจรียง ศิลปะการขับลำนำภาษาเขมรถิ่นไทย มีหลายสิบทำนองตามหน้าที่
- รถแห่ วงดนตรีเคลื่อนที่บนรถบรรทุกเครื่องเสียงใหญ่ ผู้พากันตรึมเข้าสู่งานบุญยุคใหม่
คำถามทบทวนและประเด็นชวนคิด
1. เหตุใดจึงกล่าวว่ากันตรึมกับหมอลำคือคู่ขนานที่ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน?
ทั้งคู่เป็นดนตรีขับลำนำด้นสดประจำชาติพันธุ์ของอีสาน แต่คนละระบบทั้งภาษา (เขมรกับลาว) เครื่องหลัก (ซอ-กลองกันตรึม กับแคน) ระบบทำนอง (บทเจรียงกับลาย) และรากพิธี (มะม็วดกับผีฟ้า) การเหมารวมเป็น "เพลงอีสาน" ก้อนเดียวจึงพลาดความจริงที่ว่าอีสานคือพหุชาติพันธุ์ที่มีดนตรีอย่างน้อยสามตระกูลใหญ่ ลาว เขมร และส่วย (กูย)
2. ความสัมพันธ์ระหว่างเสียงภาษาเขมรกับจังหวะกันตรึมสำคัญอย่างไร?
ภาษาคือส่วนหนึ่งของดนตรีโดยตรง พยางค์สั้นกระชับและเสียงควบของเขมรถิ่นไทยตกลงบนจังหวะสามช่าอย่างพอดีเหมือนกลอนกับฉันทลักษณ์ เมื่อแปลเนื้อเป็นภาษาอื่นความเด้งจะหายไปส่วนหนึ่งทันที นี่คือเหตุผลที่เพลงกันตรึมฮิตยุคใหม่ยังรักษาท่อนภาษาเขมรไว้แม้ผู้ฟังส่วนใหญ่ไม่เข้าใจความหมาย เสียงของภาษาคือเครื่องดนตรีชิ้นหนึ่ง
3. กรณีเพลงกันตรึมร้อยล้านวิวบอกอะไรเกี่ยวกับวัฒนธรรมชายขอบในยุคแพลตฟอร์ม?
บอกว่าแพลตฟอร์มไร้พรมแดนทลายอำนาจคัดกรองของศูนย์กลางลง เพลงไม่ต้องผ่านค่ายกรุงเทพฯ ก็ถึงหูทั้งประเทศได้ ทุนวัฒนธรรมเฉพาะถิ่นที่เคยถูกมองเป็นข้อด้อยกลับกลายเป็นจุดขายเพราะความแปลกใหม่ ปรากฏการณ์เดียวกับที่พาเพลงภาษาถิ่นทั่วโลกขึ้นชาร์ตสากล บทเรียนคือความเป็นตัวเองที่จัดจ้านคือสินทรัพย์ ไม่ใช่ภาระ ในเศรษฐกิจความสนใจ
4. อะไรคือความเสี่ยงของการที่สายบันเทิงรุ่งเรืองแต่สายพิธีถดถอย?
เสี่ยงได้เปลือกเสียแก่น จังหวะและภาพลักษณ์อยู่ต่อในตลาด แต่ระบบความรู้ลึก ทำนองพิธี บทเจรียงโบราณ และความหมายทางจิตวิญญาณ อาจขาดสายภายในหนึ่งรุ่น เมื่อถึงวันที่ตลาดอยากกลับไปตักความลึกมาใช้ก็อาจไม่เหลือให้ตัก ทางป้องกันคือการบันทึกเชิงระบบและการสร้างผู้สืบสายพิธีคู่ขนานกับความสำเร็จเชิงพาณิชย์ ซึ่งพื้นที่กำลังพยายามทำอยู่
5. ผู้สนใจควรเริ่มฟังกันตรึมจากอะไร?
เริ่มจากเพลงกันตรึมประยุกต์ฮิตร่วมสมัยเพื่อจับจังหวะสามช่าอันเป็นลายเซ็น แล้วย้อนฟังเจรียงของศิลปินแห่งชาติสายสุรินทร์เพื่อสัมผัสรากการขับแท้ ๆ หากมีโอกาสให้ไปงานประเพณีอีสานใต้ เช่น งานช้างสุรินทร์หรืองานแซนโฎนตา ที่มีทั้งวงประยุกต์และวงครูให้เทียบกันในงานเดียว เส้นทางฟังสามขั้นนี้จะพาเห็นทั้งความมันของปัจจุบันและความลึกของรากในเวลาอันสั้น
📜 บทความสาระความรู้โดยทีมงาน ThaiMusicHub.com — ศูนย์รวมความรู้ดนตรีไทยและดนตรีสากล จัดทำเพื่อเผยแพร่เป็นวิทยาทาน หากนำเนื้อหาไปใช้ กรุณาอ้างอิงแหล่งที่มา