ถ้าภาคกลางมีวงปี่พาทย์อันสง่างาม ภาคเหนือมีสะล้อซอซึงอันอ่อนหวาน ภาคใต้มีโนราอันเข้มขลัง ที่ราบสูงอีสานก็มีดนตรีที่เป็นเหมือนชีพจรของผู้คน นั่นคือเสียงแคนที่ครางลึกดั่งลมหายใจของแผ่นดิน เสียงพิณที่ดีดคมเหมือนแดดกล้า เสียงโปงลางที่ไหลพรั่งพรูดั่งสายฝนแรกของฤดูทำนา ดนตรีอีสานไม่ใช่ดนตรีสำหรับนั่งฟังเงียบ ๆ แต่คือดนตรีที่เกิดมาเพื่อให้คนลุกขึ้นฟ้อน เพื่อปลอบใจในยามยาก และเพื่อประกาศความรื่นเริงของชีวิตที่ไม่ยอมแพ้ต่อความแห้งแล้งใด ๆ บทความนี้จะพาทำความรู้จักเครื่องดนตรีหลักและวัฒนธรรมดนตรีของแดนอีสานอย่างจริงจัง
แคน: ราชาแห่งเครื่องเป่าลุ่มน้ำโขง
ไม่มีเครื่องดนตรีใดเป็นสัญลักษณ์ของอีสานและลาวได้เท่า แคน เครื่องเป่าที่ทำจากไม้กู่แคน (ไม้ซางชนิดหนึ่ง) หลายลำมัดเรียงเป็นแพสอดผ่านเต้าไม้ที่อุดด้วยขี้สูด (ชันโรง) ภายในแต่ละลำฝังลิ้นโลหะบาง ๆ เมื่อเป่าหรือดูดลมผ่านเต้า ลิ้นจะสั่นให้เสียงตามลำที่ผู้เป่าปิดรูบังคับ แคนจึงเป็นเครื่องดนตรีตระกูล "ลิ้นอิสระ" (free reed) ที่เก่าแก่ที่สุดกลุ่มหนึ่งของโลก และนักวิชาการดนตรีสากลยกย่องว่าเป็นบรรพบุรุษทางแนวคิดของเครื่องลิ้นอิสระตะวันตกอย่างฮาร์โมนิกาและแอกคอร์เดียน
ความมหัศจรรย์ของแคนคือมันเล่น เสียงประสาน ได้ในตัวเอง ผู้เป่าสามารถเปิดหลายลำพร้อมกัน สร้างทั้งทำนอง เสียงคลอ และเสียงหึ่งค้าง (โดรน) ไปพร้อมกัน แคนขนาดมาตรฐานอย่างแคนแปด (แปดคู่ สิบหกลำ) ครอบคลุมช่วงเสียงกว้าง เล่นได้ทั้งเพลงเศร้าเนิบลึกและลายเซิ้งเร่าร้อน เสียงแคนเป่าคนเดียวจึงฟังเต็มอิ่มราวมีวงดนตรีย่อม ๆ ซ่อนอยู่ในแพไม้นั้น หมอแคนฝีมือดีคือบุคคลสำคัญของชุมชน เป็นทั้งนักดนตรีประจำงานบุญ คู่หูของหมอลำ และครูผู้ถ่ายทอด "ลาย" จากรุ่นสู่รุ่น
พิณ: สายฟ้าแห่งทุ่งกว้าง
พิณอีสาน หรือที่บางถิ่นเรียก "ซุง" เป็นเครื่องดีดตระกูลลูท ตัวและคอขุดจากไม้เนื้อแข็งชิ้นเดียว (นิยมไม้ขนุน) ขึงสายสองถึงสี่สาย เดิมใช้สายลวดเบรกจักรยานตามประสาช่างบ้าน ๆ ปัจจุบันใช้สายกีตาร์ ขั้นแบ่งเสียง (เฟรต) เรียงตามระบบเสียงพื้นบ้านห้าเสียงซึ่งทำให้พิณเล่น "ลาย" อีสานได้ถนัดกว่ากีตาร์ทั่วไป เสียงพิณคมใส สะบัดเร็ว เต็มไปด้วยพลังหนุ่ม เมื่อเข้าคู่กับแคนจะได้สมดุลของแข็งกับอ่อนที่ลงตัวอย่างประหลาด ยุคหลังนักดนตรีพัฒนา พิณไฟฟ้า ต่อแอมป์เสียงแตกเร่งใจ กลายเป็นหัวหอกของวงดนตรีหมอลำซิ่งและเพลงลูกทุ่งอีสานสมัยใหม่ ที่พาสำเนียงพิณไปสู่หูวัยรุ่นทั้งประเทศ
โปงลาง: ระนาดไม้แห่งกาฬสินธุ์
โปงลาง คือเครื่องตีทำจากท่อนไม้เนื้อแข็ง (นิยมไม้มะหาด) กลึงเป็นลูกยาวสั้นลดหลั่นกันราวสิบสองลูก ร้อยเชือกแขวนเฉียงจากที่สูงลงต่ำ ผู้ตีสองคนใช้ไม้ตีคนละคู่ คนหนึ่งเดินทำนอง อีกคนตีเสียงประสานย้ำจังหวะ ต้นเค้าของมันคือ "เกราะลอ" เครื่องเคาะไล่นกที่ชาวนาแขวนไว้ตามหอนา ก่อนถูกพัฒนายกระดับเป็นเครื่องดนตรีเต็มตัวโดยครูเปลื้อง ฉายรัศมี ศิลปินแห่งชาติชาวกาฬสินธุ์ ผู้ปรับปรุงระดับเสียงและวิธีบรรเลงจนโปงลางกลายเป็นดาวเด่น เสียงโปงลางกังวานแข็งใสสไตล์ไม้ล้วน ฟังแล้วเห็นภาพสายน้ำตกกระทบหินเป็นประกาย จังหวัดกาฬสินธุ์ได้รับการยกย่องเป็นเมืองหลวงของโปงลาง และคำว่า "วงโปงลาง" ก็กลายเป็นชื่อเรียกวงดนตรีพื้นบ้านอีสานเต็มรูปแบบไปโดยปริยาย
โหวดและผองเพื่อน
อีกชิ้นที่มีเอกลักษณ์ไม่แพ้ใครคือ โหวด เครื่องเป่าทรงลูกข่างที่มัดไม้กู่แคนสั้นยาวต่างกันรอบแกนกลม ผู้เป่าถือหมุนหาลำที่ต้องการแล้วเป่าปากลำตรง ๆ แบบเดียวกับเป่าปากขวด เสียงโหวดใสเยือกโหยหวนราวเสียงลมกลางทุ่ง เดิมเป็นของเล่นเด็กเลี้ยงควายที่แกว่งให้เกิดเสียงหวีดหวิว ก่อนถูกพัฒนาเทียบเสียงจนเล่นทำนองได้เต็มรูป นอกจากนี้วงอีสานยังมี กลองหาง กลองตุ้ม รำมะนาอีสาน ฉาบ ฉิ่ง ไหซอง (ไหน้ำปลาขึงยางที่มือดีดเบสก่อนยุคเบสไฟฟ้า ปัจจุบันกลายเป็นการแสดง "สาวดีดไห" อันเป็นสีสันประจำวง) ประกอบกันครบเครื่องทั้งทำนอง จังหวะ และการแสดง
"ลาย": หัวใจของทำนองอีสาน
ดนตรีอีสานไม่เรียกทำนองว่าเพลง แต่เรียกว่า "ลาย" เช่น ลายลมพัดพร้าว ลายแมงภู่ตอมดอก ลายนกไซบินข้ามทุ่ง ลายเต้ยโขง คำนี้บอกวิธีคิดของดนตรีอีสานได้ลึกซึ้ง เพราะลายไม่ใช่โน้ตตายตัวที่ต้องเล่นเหมือนกันทุกครั้ง หากคือ "ลวดลาย" หรือกรอบทำนองที่ผู้เล่นแต่ละคนด้นสดตกแต่งได้ตามอารมณ์และฝีมือ หมอแคนสองคนเป่าลายเดียวกันจะได้เสียงไม่เหมือนกัน และหมอแคนคนเดียวเป่าลายเดิมสองครั้งก็ยังต่างกัน ดนตรีอีสานจึงมีธรรมชาติของการด้นสด (improvisation) สูงมาก ใกล้เคียงกับจิตวิญญาณของดนตรีบลูส์และแจ๊สอย่างน่าทึ่ง ไม่แปลกที่นักดนตรีแจ๊สระดับโลกหลายคนเมื่อได้ร่วมเล่นกับหมอแคนแล้วต่างทึ่งในความ "ฟรี" ของดนตรีตระกูลนี้
หมอลำ: มหรสพคู่แผ่นดิน
พูดถึงดนตรีอีสานต้องพูดถึง หมอลำ ศิลปะการขับลำนำเล่าเรื่องด้วยกลอนลำภาษาอีสาน ประกอบแคนเป็นหลัก คำว่า "หมอ" หมายถึงผู้เชี่ยวชาญ หมอลำจึงแปลว่าผู้ชำนาญการลำ มีหลากประเภทตั้งแต่ ลำกลอน ที่หมอลำชายหญิงโต้ปัญญากันเป็นกลอนสด ลำเรื่องต่อกลอน ที่เล่านิทานพื้นบ้านทั้งเรื่องเป็นละครลำ ไปจนถึง ลำเพลิน และ ลำซิ่ง ที่ผสมดนตรีไฟฟ้าจังหวะเร้าใจครองใจมหาชนยุคปัจจุบัน เวทีหมอลำคือมหาวิทยาลัยชีวิตของศิลปินอีสาน หมอลำระดับตำนานหลายท่านได้รับยกย่องเป็นศิลปินแห่งชาติ และวงหมอลำร่วมสมัยก็ยังเป็นอุตสาหกรรมบันเทิงขนาดใหญ่ที่ตระเวนแสดงทั่วประเทศปีละหลายร้อยเวที มีแฟนคลับเหนียวแน่นไม่แพ้ศิลปินป็อปใด ๆ
จากลานบ้านสู่เวทีโลก
เส้นทางของดนตรีอีสานในรอบครึ่งศตวรรษคือเรื่องราวของการยกระดับที่งดงาม จากเสียงแคนลายพื้นบ้านในงานบุญ สู่วงโปงลางมาตรฐานที่สถาบันการศึกษาทั่วอีสานจัดตั้งและประกวดกันอย่างเข้มข้น สู่เพลงลูกทุ่งหมอลำที่ครองชาร์ตเพลงไทย และล่าสุดสู่เวทีสากล เมื่อศิลปินรุ่นใหม่นำพิณแคนโหวดไปผสมฟังก์ ร็อก และดนตรีอิเล็กทรอนิกส์ จนเกิดกระแส "อีสานฟังก์" และ "โมลัม" ที่มีผู้ติดตามในต่างประเทศ วงดนตรีสายนี้ได้ไปเล่นเทศกาลดนตรีระดับโลกมาแล้วหลายเวที ขณะที่เสียงแคนก็ปรากฏในเพลงประกอบภาพยนตร์ฮอลลีวูดและงานเพลงทดลองนานาชาติมากขึ้นเรื่อย ๆ
ปรากฏการณ์นี้ยืนยันความจริงข้อหนึ่ง ดนตรีที่เกิดจากชีวิตจริงของผู้คนย่อมมีพลังสากลเสมอ เสียงแคนที่เคยปลอบใจชาวนากลางฤดูแล้ง วันนี้ปลุกฟลอร์เต้นรำในลอนดอนและโตเกียวได้ไม่ต่างกัน เพราะสิ่งที่มันบรรจุไว้ไม่ใช่แค่โน้ต แต่คือความอดทน ความหวัง และความรื่นเริงของมนุษย์ที่ไม่ยอมให้ความยากลำบากใดพรากรอยยิ้มไปได้ นั่นคือหัวใจของอีสาน และนั่นคือเหตุผลที่ดนตรีแห่งที่ราบสูงจะยังเต้นเป็นจังหวะต่อไปอีกนานเท่านาน
ศัพท์น่ารู้ประจำบทความ
- ลาย กรอบทำนองของดนตรีอีสานที่ผู้เล่นด้นสดตกแต่งได้ เทียบเคียงคำว่า "เพลง" หรือ "ทาง" ของภาคกลาง
- หมอแคน / หมอลำ ผู้เชี่ยวชาญการเป่าแคนและการขับลำ คำว่า "หมอ" หมายถึงผู้ชำนาญการ
- ขี้สูด ชันโรงธรรมชาติที่ใช้อุดผนึกเต้าแคนและโหวด วัสดุมหัศจรรย์ของช่างดนตรีอีสาน
- เต้าแคน กล่องลมไม้ตรงกลางแคนที่ผู้เป่าประกบปากเป่าและดูดลมผ่าน
- ลำกลอน / ลำเพลิน / ลำซิ่ง ประเภทหมอลำจากดั้งเดิมเชิงกวีจนถึงบันเทิงร่วมสมัยจังหวะเร้าใจ
- เซิ้ง จังหวะฟ้อนรื่นเริงของอีสาน เช่น เซิ้งกระติบ เซิ้งโปงลาง ที่วงโปงลางใช้ประกอบการแสดง
- ไหซอง ไหที่ขึงยางดีดเป็นเสียงเบสในวงอีสานยุคก่อน ปัจจุบันกลายเป็นการแสดงประกอบอันมีสีสัน
คำถามที่พบบ่อยเรื่องดนตรีอีสาน
ถาม: แคนกับโหวดต่างกันอย่างไร ทั้งที่ทำจากไม้กู่แคนเหมือนกัน?
ตอบ: แคนใช้ลิ้นโลหะสั่นในลำไม้และเป่าผ่านเต้า เล่นได้ทั้งเป่าและดูดลม ให้เสียงประสานหลายเสียงพร้อมกัน ส่วนโหวดไม่มีลิ้น ใช้เป่าปากลำตรง ๆ แบบเป่าขวด ทีละเสียงรอบแกนทรงลูกข่าง เสียงโหวดจึงใสโหยหวนคนละอารมณ์กับแคนที่หนาลึก
ถาม: ดนตรีอีสานใช้ระบบเสียงเดียวกับดนตรีไทยภาคกลางไหม?
ตอบ: ไม่เหมือนเสียทีเดียว ดนตรีอีสานยึดกลุ่มเสียงห้าเสียง (เพนทาโทนิก) เป็นแกน แบ่งเป็นสองกลุ่มใหญ่ที่เรียกกันว่าทางสั้นและทางยาว ขณะที่ภาคกลางใช้ระบบเจ็ดเสียงระยะเท่า นี่คือเหตุผลที่ลายอีสานมีกลิ่นเฉพาะตัวที่หูแยกออกทันที และเป็นเหตุผลที่พิณตั้งเฟรตต่างจากกีตาร์
ถาม: อยากเริ่มเรียนดนตรีอีสานควรเริ่มที่เครื่องไหน?
ตอบ: พิณคือประตูที่ง่ายที่สุดสำหรับคนยุคนี้ เพราะผู้มีพื้นกีตาร์ปรับตัวได้เร็วและสื่อการสอนออนไลน์เยอะ โปงลางก็เริ่มง่ายเพราะตีตรงตัวเห็นเสียงชัด ส่วนแคนต้องฝึกลมและนิ้วเฉพาะทางมากที่สุดแต่คุ้มค่าที่สุดเช่นกัน ปัจจุบันมีครูสอนทั้งในวิทยาลัยนาฏศิลป มหาวิทยาลัยราชภัฏ และช่องสอนออนไลน์จำนวนมาก
ถาม: หมอลำกับลูกทุ่งอีสานต่างกันอย่างไร?
ตอบ: หมอลำคือศิลปะการขับลำด้วยทำนองลายและกลอนลำภาษาอีสานเป็นแกน ส่วนลูกทุ่งอีสานคือเพลงลูกทุ่งที่ผสมสำเนียง เครื่องดนตรี และภาษาอีสานเข้าไป เส้นแบ่งปัจจุบันเบลอมากเพราะศิลปินนิยมข้ามสายไปมา เพลงฮิตจำนวนมากคือลูกผสมของทั้งสองตระกูลอย่างจงใจ
ถาม: ทำไมดนตรีอีสานจึงไปไกลระดับโลกได้ในยุคนี้?
ตอบ: เพราะคุณสมบัติภายในของมันตรงกับรสนิยมดนตรีโลกพอดี จังหวะเต้นรำชัดเจน ลายที่เปิดให้ด้นสดแบบเดียวกับแจ๊สและฟังก์ เสียงเครื่องดนตรีที่มีเอกลักษณ์จำได้ทันที บวกกับพลังของสตรีมมิงที่พาเสียงข้ามพรมแดนโดยไม่ต้องขออนุญาตใคร ศิลปินรุ่นใหม่จึงพาพิณแคนขึ้นเวทีเทศกาลดนตรีนานาชาติได้อย่างภาคภูมิ