โยฮันน์ เซบาสเตียน บาค: บิดาแห่งดนตรีตะวันตก — ข้าราชการโบสถ์ผู้เขียนคณิตศาสตร์ของพระเจ้า

เมื่อยานวอยเอเจอร์ถูกส่งออกนอกระบบสุริยะพร้อมแผ่นเสียงทองคำบรรจุเสียงของมนุษยชาติ ดนตรีที่ถูกเลือกมากที่สุดคือผลงานของชายคนหนึ่ง นักวิทยาศาสตร์ผู้ร่วมคัดเลือกถึงกับติดตลกว่าการส่งบาคทั้งหมดไปคือการโอ้อวดเกินไป โยฮันน์ เซบาสเตียน บาค (1685-1750) คือชื่อที่นักดนตรีทุกแนวทั่วโลกเห็นพ้องยกให้เป็นครูสูงสุดร่วมกัน นักเปียโนคลาสสิกไล่ปรีลูดของเขาทุกเช้า นักแจ๊สศึกษาเส้นเบสของเขา นักเมทัลถอดโซโลจากฟิวก์ของเขา ทว่าตัวจริงของตำนานผู้นี้คือข้าราชการดนตรีต่างจังหวัดที่ชีวิตแทบไม่เคยออกนอกเยอรมนี บทความนี้จะเล่าชีวิตอันแสนธรรมดาที่ผลิตผลงานเหนือธรรมดาที่สุดในประวัติศาสตร์เสียง

ตระกูลบาค: เมื่อดนตรีคือธุรกิจครอบครัวสองศตวรรษ

บาคไม่ได้เกิดจากความว่างเปล่า ตระกูลบาคแห่งทูรินเจียคือราชวงศ์นักดนตรีอาชีพที่ผลิตนักออร์แกน นักทรัมเป็ต และครูดนตรีประจำเมืองต่อเนื่องกว่าสองร้อยปี จนในถิ่นนั้นคำว่า "บาค" แทบเป็นคำเรียกนักดนตรี เด็กชายเซบาสเตียนกำพร้าพ่อแม่ตั้งแต่สิบขวบ ไปอาศัยพี่ชายนักออร์แกนผู้เป็นครูคนแรก ตำนานเล่าว่าเขาแอบคัดลอกโน้ตต้องห้ามใต้แสงจันทร์จนสายตาเสีย เรื่องจริงหรือไม่ก็ตาม มันจับบุคลิกที่ทั้งชีวิตยืนยัน ความหิวความรู้ที่ไม่รู้อิ่ม บาคหนุ่มเดินเท้าหลายร้อยกิโลเมตรไปฟังนักออร์แกนระดับครูอย่างบุกซ์เทฮูเดอ ศึกษางานอิตาลีฝรั่งเศสจากการคัดลอกด้วยมือ และหลอมทุกสายเข้าเป็นภาษาของตนเอง

ชีวิตข้าราชการ: สามเมือง สามโลกดนตรี

ชีวิตการงานของบาคคือชีวิตลูกจ้างตลอดสาย แต่ละตำแหน่งปั้นผลงานคนละตระกูล ช่วง ไวมาร์ ในฐานะนักออร์แกนราชสำนัก เขาผลิตงานออร์แกนอมตะรวมถึงท็อกคาตาและฟิวก์ในดีไมเนอร์ที่โลกจำได้จากหนังสยองขวัญ ช่วง เคอเทน กับเจ้านายผู้รักดนตรีโลกิยะ เขาเขียนงานบรรเลงชั้นยอด บรันเดนบูร์กคอนแชร์โตทั้งหก เชลโลสวีท และไวโอลินโซนาตา-ปาร์ทิตาที่คือคัมภีร์ของเครื่องสายจนทุกวันนี้ และช่วงยาวสุดท้ายที่ ไลพ์ซิก ในตำแหน่งคันทอร์ประจำโบสถ์เซนต์โทมัส เขาคือผู้จัดการดนตรีศาสนาของทั้งเมือง หน้าที่บังคับให้ผลิตคันทาทาสำหรับพิธีทุกสัปดาห์ราวสามร้อยบท (เหลือรอดราวสองร้อย) พร้อมงานยักษ์อย่าง มัทเธอุสพัสชัน และ มิสซาในบีไมเนอร์ ชีวิตจริงของเขาเต็มไปด้วยเรื่องสามัญ เงินเดือนที่ต้องต่อรอง ศึกกับสภาเมืองเรื่องอำนาจหน้าที่ ลูกยี่สิบคนจากภรรยาสองคน (รอดวัยเด็กราวครึ่ง หลายคนเป็นคีตกวีดังกว่าพ่อในยุคนั้น) ตำนานผู้นี้ไม่เคยรวย ไม่เคยดังข้ามพรมแดนขณะมีชีวิต และถูกจดจำตอนตายในฐานะนักออร์แกนฝีมือดีกับนักแต่งเพลงหัวโบราณ

สถาปนิกแห่งเสียง: ฟิวก์ เวลเทมเพิร์ด และคณิตศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์

หัวใจความยิ่งใหญ่ของบาคคือการพาเทคนิค counterpoint การสานหลายแนวเสียงอิสระ ขึ้นถึงยอดที่ไม่มีใครไปต่อได้ รูปแบบประจำตัวคือ ฟิวก์ (fugue) ที่ประโยคหลักเดียวถูกไล่ ซ้อน พลิกกลับหัว ยืดหด ผ่านสามถึงหกแนวเสียงอย่างเป็นตรรกะสมบูรณ์ งานอย่าง เวลเทมเพิร์ดคลาเวียร์ ปรีลูดกับฟิวก์ครบทั้ง 24 คีย์สองเล่ม คือทั้งการพิสูจน์ระบบจูนเสียงใหม่ที่เล่นได้ทุกคีย์ และตำราตลอดกาลของการเขียนเสียง ผลงานบั้นปลายอย่างโกลด์เบิร์กวาริเอชันและ อาร์ตออฟฟิวก์ ที่ไล่ความเป็นไปได้ของประโยคเดียวจนหน้าสุดท้ายขาดกลางประโยคเมื่อผู้เขียนสิ้นใจ ยิ่งตอกย้ำภาพนักคิดผู้ทำงานกับโครงสร้างบริสุทธิ์ราวนักคณิตศาสตร์ นักวิชาการชอบชี้ว่าดนตรีของบาคมีสมมาตรและอัตราส่วนที่วิเคราะห์ได้ไม่รู้จบ ทว่าบาคเองลงท้ายต้นฉบับทุกชิ้นด้วยอักษร SDG โซลีเดโอกลอเรีย เพื่อพระสิริของพระเจ้าพระองค์เดียว สำหรับเขา ความสมบูรณ์ของโครงสร้างคือรูปหนึ่งของการภาวนา

ตายแล้วเกิดใหม่: การฟื้นคืนที่เปลี่ยนประวัติศาสตร์

หลังมรณกรรม 1750 โลกเปลี่ยนรสนิยมสู่ความเรียบง่ายแบบคลาสสิก งานบาคถูกมองเป็นของเก่ายุ่งยาก โน้ตจำนวนมากกระจัดพลัดพราย ถูกจำเฉพาะในวงแคบของนักเลงดนตรี (โมสาร์ทและเบโธเฟนศึกษาเขาอย่างทึ่ง) จุดพลิกประวัติศาสตร์คือ ค.ศ. 1829 เมื่อ เฟลิกซ์ เมนเดลส์โซห์น วัยยี่สิบ นำมัทเธอุสพัสชันกลับขึ้นแสดงที่เบอร์ลินครั้งแรกในรอบร้อยปี ความสำเร็จถล่มทลายจุดขบวนการฟื้นบาคทั่วยุโรป สมาคมบาคถูกตั้งขึ้นพิมพ์ผลงานครบชุด และสถานะ "บิดาแห่งดนตรี" ก็ก่อรูปนับแต่นั้น กรณีบาคคือบทเรียนใหญ่ที่สุดของประวัติศาสตร์ศิลปะว่าด้วยความไม่แน่นอนของชื่อเสียง และพลังของผู้ฟื้น หนึ่งการแสดงของคนหนุ่มคนเดียวเปลี่ยนแผนที่วัฒนธรรมโลกถาวร

เหตุใดทุกแนวจึงเรียกเขาว่าครู

ความพิเศษสุดของบาคคือความเป็นสากลข้ามแนว นักคลาสสิกเรียนเขาเพราะทุกเทคนิคการเขียนเสียงถูกสาธิตไว้สมบูรณ์ นักแจ๊สเรียนเพราะเส้นเบสเดินและการถักแนวของเขาคือฮาร์โมนีเคลื่อนที่แบบเดียวกับที่พวกตนด้น นักร็อกและเมทัลหยิบลีลาไล่เสียงอันดุดันของงานออร์แกน นักอิเล็กทรอนิกส์พบว่าโครงสร้างชัดของเขารับการสังเคราะห์ได้งามที่สุด (อัลบั้ม Switched-On Bach คือหมุดหมายของซินธิไซเซอร์) และนักวิทยาศาสตร์ตั้งแต่เกอเดลถึงนักประสาทวิทยาใช้เขาเป็นกรณีศึกษาโครงสร้างกับความงาม ความลับอาจอยู่ที่ว่างานบาคยืนบนสิ่งที่ไม่ขึ้นกับแฟชั่น ตรรกะของเสียงที่สมบูรณ์ในตัวเอง เหมือนเรขาคณิตที่วัฒนธรรมใดมาพบก็ต้องยอมรับ สามศตวรรษผ่านไป เด็กฝึกเปียโนทุกทวีปยังเริ่มเช้าด้วยบาค และยานสำรวจของมนุษย์ก็กำลังพาฟิวก์ของเขาออกไปหาหูใหม่นอกโลก

อภิธานศัพท์ประจำบทความ

• คันทอร์ ตำแหน่งผู้อำนวยการดนตรีโบสถ์และโรงเรียน หน้าที่หลักของบาคที่ไลพ์ซิก
• ฟิวก์ รูปแบบสานเสียงที่ประโยคหลักถูกไล่ซ้อนผ่านหลายแนวอย่างเป็นระบบ
• เวลเทมเพิร์ดคลาเวียร์ ชุดปรีลูด-ฟิวก์ 24 คีย์สองเล่ม คัมภีร์คีย์บอร์ดตลอดกาล
• คันทาทา งานร้องประกอบพิธีประจำสัปดาห์ที่บาคผลิตเป็นสายพานที่ไลพ์ซิก
• SDG (Soli Deo Gloria) อักษรท้ายต้นฉบับของบาค เพื่อพระสิริของพระเจ้าพระองค์เดียว
• การฟื้นบาค (Bach Revival) ขบวนการรื้อฟื้นผลงานบาคที่เมนเดลส์โซห์นจุดใน ค.ศ. 1829

คำถามทบทวนและประเด็นชวนคิด

1. ชีวิตข้าราชการประจำของบาคขัดหรือเสริมความยิ่งใหญ่ของผลงาน?
เสริมอย่างย้อนแย้ง หน้าที่บังคับผลิตทุกสัปดาห์คือวินัยที่บีบเพชรออกจากถ่านหิน ขอบเขตที่จำกัด (โบสถ์ เครื่องที่มี นักร้องนักเรียน) บังคับความสร้างสรรค์ภายในกรอบ และความมั่นคงพอประมาณให้เขาขุดลึกแทนที่จะวิ่งตามตลาด ประวัติศาสตร์ศิลปะเต็มไปด้วยหลักฐานว่าข้อจำกัดที่พอดีคือปุ๋ยของความยิ่งใหญ่ ไม่ใช่ศัตรูของมัน

2. ฟิวก์ต่างจากการซ้อนเสียงทั่วไปอย่างไร และเหตุใดจึงถือเป็นยอดของศิลปะการเขียนเสียง?
ฟิวก์คือการซ้อนที่ทุกแนวเกิดจากประโยคแม่เดียวกันตามกติกาเคร่งครัด ความยากคือต้องได้ทั้งตรรกะ (ทุกการไล่ซ้อนถูกกฎ) และความงาม (ฟังเป็นดนตรีมีชีวิต ไม่ใช่แบบฝึกหัด) พร้อมกัน มันจึงเป็นบททดสอบขั้นสุดท้ายของผู้เขียนเสียงทุกยุค แบบเดียวกับที่โคลงกลบทวัดกวีไทย ผู้ทำได้ทั้งถูกฉันทลักษณ์และกินใจคือผู้ถึงยอดวิชา

3. การฟื้นคืนของบาคขึ้นกับปัจจัยใดบ้าง และให้บทเรียนอะไรแก่การอนุรักษ์?
สามปัจจัยบรรจบ ต้นฉบับที่ยังรอด (ครอบครัวและศิษย์เก็บไว้) ผู้ศรัทธาที่ถือคบเพลิงในวงแคบ และผู้ฟื้นที่มีทั้งฝีมือ บารมี และจังหวะยุคสมัยที่โหยหาความลึก บทเรียนคือการอนุรักษ์ต้องทำงานสามชั้นเสมอ เก็บวัตถุ เลี้ยงชุมชนผู้รู้ และรอสร้างวาระของการกลับมา ชั้นใดขาด มรดกก็อาจหลับตลอดกาลแทนที่จะหลับรอ

4. อะไรอธิบายความเป็นสากลข้ามวัฒนธรรมของบาค ทั้งที่งานเกิดจากบริบทโบสถ์เยอรมันแคบ ๆ?
เพราะสิ่งที่งานของเขาเสนอคือชั้นโครงสร้างที่ลึกกว่าบริบท ความสัมพันธ์ของเสียงที่สมดุล ตรรกะที่ติดตามได้ และความหนาแน่นของความหมายต่อวินาที คุณสมบัติเหล่านี้ประมวลได้ด้วยหูมนุษย์ทุกวัฒนธรรมโดยไม่ต้องรู้ภาษาเยอรมันหรือเทววิทยา งานที่ยืนบนโครงสร้างสากลย่อมเดินทางไกลกว่างานที่ยืนบนรสนิยมเฉพาะยุค บทเรียนสำหรับผู้สร้างที่หวังให้งานอายุยืนทุกคน

5. ผู้เริ่มต้นควรเข้าหาบาคจากประตูไหน?
อย่าเริ่มจากความเกรงขาม เริ่มจากความเพลิน ปรีลูดหมายเลขหนึ่งในซีเมเจอร์ที่ใสราวน้ำไหล อารีอาจากโกลด์เบิร์กวาริเอชัน หรือท่อนแรกบรันเดนบูร์กหมายเลขสาม จากนั้นลองฟังฟิวก์สักบทโดยตามเส้นประโยคหลักทีละแนวเข้า แล้วปิดด้วยท่อนเปิดมัทเธอุสพัสชันเพื่อสัมผัสมหาสมุทรอารมณ์ของเขา เมื่อถึงจุดนั้น ผู้ฟังส่วนใหญ่จะเข้าใจเองว่าเหตุใดสามร้อยปีแล้วมนุษยชาติยังไม่เลิกฟังชายผู้นี้ และเหตุใดเราจึงส่งเสียงของเขาไปเป็นตัวแทนของเผ่าพันธุ์ในความมืดระหว่างดวงดาว

📜 บทความสาระความรู้โดยทีมงาน ThaiMusicHub.com — ศูนย์รวมความรู้ดนตรีไทยและดนตรีสากล จัดทำเพื่อเผยแพร่เป็นวิทยาทาน หากนำเนื้อหาไปใช้ กรุณาอ้างอิงแหล่งที่มา